TIME

Ryuichi Sakamoto, Shiro Takatani

Een woordeloze opera, bevrijd van tijd

Een dromer waakt bij het graf van een overleden vrouw en verliest zijn besef van tijd. Pas als zij in een witte lelie verandert, weet hij dat er honderd jaar voorbij is. Geïnspireerd op het eerste, surrealistische verhaal uit Soseki Natsumes verhalenbundel Yume jūya (‘Tien nachten dromen’) uit 1908, maakt componist en associate artist van het Holland Festival Ryuichi Sakamoto samen met regisseur en beeldend kunstenaar Shiro Takatani een woordeloze opera. Met een Mugen No als inspiratiebron – traditioneel Japans danstheater met magische elementen – stelt Sakamoto zich vragen over het verschijnsel tijd en de verhouding tussen mens en natuur. In een schijnbaar eindeloos, droomachtig decor verbeelden danser Min Tanaka en sho-speler Mayumi Miyata de mens en de natuur. Sakamoto: ‘We leven en we sterven, en daarna wordt ons lichaam onderdeel van een volgend leven. Dat is ´samsara´, de levenscyclus van wezens op deze planeet. In dromen verloopt die tijd niet lineair, maar valt alles samen.’

Achtergrondinformatie

‘In dromen kan tijd ongewoon snel gaan, of eindeloos duren. De tijd kan sprongen maken en elementen uit verschillende periodes kunnen probleemloos naast elkaar bestaan. Maar in het dagelijks leven zit de mens gevangen in de tijd.’ 

Ryuichi Sakamoto is geïntrigeerd door de beperkte manier waarop de mens de tijd beleeft, waardoor in zijn ogen ook de muziek ´vastzit´. Het deed hem de afgelopen jaren in de filosofie duiken – van Confusius en Lao Tse tot Henri Bergson en Carlo Rovelli – op zoek naar mogelijkheden om zichzelf en zijn muziek ervan te bevrijden. 

‘De mens heeft de tijd uitgevonden net zoals hij cijfers heeft uitgevonden. Het zijn begrippen die misschien pas tienduizend jaar bestaan, die voor de vroegere Homo sapiens niet bestonden en die in de beleving van bijvoorbeeld gorilla’s en chimpansees nog altijd niet op dezelfde manier bestaan. Hoewel de mens onderdeel van de natuur is, heeft hij zich –­ door logica en concepten zoals tijd – losgemaakt van de natuur. En dus zit hij nu gevangen in die tijd die hij zelf heeft uitgevonden.’ 

Muziek bevrijden van tijd
Om de structuur van tijd waarin de muziek opgesloten zit te doorbreken koos Sakamoto er onder andere voor in zijn werk geen centraal ritme meer aan te houden. In plaats daarvan maakt hij ‘asynchrone’ muziek: muziek die niet binnen strenge ordeningspatronen past, maar meer ruimte laat aan suggestie en experiment. In het verlengde daarvan is de componist geïnteresseerd in andere geluiden dan alleen maar muziek. In navolging van onder anderen componist John Cage vindt Sakamoto dat alledaagse geluiden evengoed als het geluid van instrumenten de moeite waard zijn om aandachtig te beluisteren. De invloed van dit soort ideeën is duidelijk hoorbaar op het album async (2017), maar ook al in de soundscapes die de componist maakte voor de film The Revenant (2015), waarin muziek en andere geluiden zo in elkaar overlopen dat er nauwelijks onderscheid te maken valt. 

Klimaatzorgen
Sakamoto’s interesse in de tegenstelling tussen mens en natuur ontstond in de vroege jaren negentig, toen zijn zorgen over de milieuproblematiek groeiden. Hij begon ook in zijn werk aandacht aan het onderwerp te besteden.

In 1999 maakte hij zijn eerste opera, LIFE, die met zeven uitverkochte voorstellingen in Tokio en Osaka in première ging. Het werk, een poging om de muziek en de gebeurtenissen van de twintigste eeuw te onderzoeken met een macro- en microkosmische kijk op de hele stroom van kunst en beschaving, was een onconventionele opera zonder libretto. De productie bevatte bijdragen en optredens van meer dan honderd performers, zoals Bernardo Bertolucci, Salman Rushdie, Pina Bausch en de Dalai Lama. De voorstelling omvatte bijna alle media, waaronder live optredens met een volledig orkest, solisten, koor, musici uit verschillende muzikale tradities, stemmen en andere samples, en een live wereldwijde online uitzending. Het was de eerste samenwerking van Sakamoto met beeldend kunstenaar en regisseur Shiro Takatani als visual director. 

Hierna maken Sakamoto en Takatani nog vele installaties, waarin steeds de toestand van de wereld doorklinkt. In water state 1 (2013) bijvoorbeeld, vertegenwoordigen waterdruppels de natuur en het klimaat met de bedoeling om mensen bewuster te maken van de omgeving waarin zij leven. TIME kan gezien worden als een spirituele opvolger van LIFE. Het is wederom een opera zonder libretto, ditmaal zelfs woordeloos, waarin de mens en de natuur centraal staan. Takatani ontwerpt een decor waarin water opnieuw een hoofdrol speelt en waarin eindeloze reflecties de complexiteit van tijd en tijdsbeleving – het hier en nu, terugblikkend en vooruitblikkend - weerspiegelen. 

No-theater
De eerste keer dat Sakamoto in aanraking kwam met traditioneel Japans No-theater was vrij laat in zijn leven. In zijn jeugd was het genre niet erg populair en leek het te ouderwets voor de moderne tijd. Maar rond zijn vijftigste verdiepte de internationaal succesvolle componist zich er alsnog in. Het raakt namelijk aan de ideeën die Sakamoto intussen zelf ontwikkelde over muziek: ‘Er is voor de muziek in het No-theater geen dirigent en iedere musicus speelt in een eigen tempo. Bovendien worden hier alledaagse geluiden, zoals regendruppels,  en de geluiden van muziekinstrumenten niet wezenlijk verschillend behandeld. Dat geeft een grote vrijheid. Het sluit aan bij mijn eigen ideeën over muziek en het heeft deze verder ontwikkeld.’ De  No-theatervorm was een belangrijke inspiratiebron voor zijn album async en nu ook voor TIME.

Dromen
Het surrealistische tijdsbesef in het eerste verhaal uit Soseki Natsumes bundel Yume jūya, waarin honderd jaar verstrijkt en een menselijk leven overgaat in een bloem, vindt weerklank in Sakamoto’s nieuwe inzichten over muziek: ‘Nadenken over dromen helpt me om ons normale concept van tijd te doorbreken. Ik wil muziek maken in een ander tijdsbesef of zelfs helemaal zonder tijdsbesef.´ 

‘In vrijwel ieder muziekgenre, van pop tot klassiek tot jazz, is er een centraal tempo, waar alle musici zich aan moeten houden. Aangezien ieder mens van nature een eigen tempo heeft, ontstaat er op het moment dat je dat centrale tempo loslaat een enorme ruimte en vrijheid.´ In TIME zal het tempo daarom bepaald worden door twee vooraanstaande Japanse performers: de experimentele danser Min Tanaka en de bekende sho-speler Mayumi Miyata (de sho is een traditioneel Japans mondorgel van bamboe). Eenmaal bevrijd van tijd is ook de muziek, zo hoopt Sakamoto, eindeloos en vrij.

Achtergrondinformatie

Biografieën

In zijn bijna zeventig levensjaren heeft Ryuichi Sakamoto (Tokio, 1952) vele muzikale levens doorlopen. Als keyboardspeler en songwriter in Haruomi Hosono’s Yellow Magic Orchestra stond hij aan de wieg van de technopop. Zijn solo-experimenten met het mengen van muziekgenres vanuit de hele wereld en grondige studies van het klassieke impressionisme leidden ertoe dat hij de muziek voor bijna veertig films componeerde in evenzoveel jaar, waaronder Nagisa Oshima’s Merry Christmas, Mr Lawrence (1983), Bernardo Bertolucci’s The Last Emperor (1987) en The Sheltering Sky (1990), en de Oscarwinnende film The Revenant (2015) van Alejandro González Iñárritu. 

Alleen al in de afgelopen twintig jaar schreef hij een multimediale opera, maakte hij van een glazen gebouw een instrument en reisde hij naar het noordpoolgebied om het geluid van smeltende sneeuw op te nemen. Die pioniersgeest is volop hoorbaar op Sakamoto's album async uit 2017 dat een geluidsportret schetst van het verstrijken van de tijd tijdens zijn herstel van keelkanker. ‘Muziek, werk en het leven hebben allemaal een begin en een eind,’ zei Sakamoto begin 2019. ‘Wat ik nu wil maken is muziek die bevrijd is van de beperkingen van de tijd.’ 

Sinds halverwege de jaren negentig besteedt Sakamoto veel tijd aan ecologische en activistische zaken. Dit komt terug in zijn werk, zoals in de opera LIFE (1999). Hij richt liefdadigheidsorganisaties op en organiseert vanaf 2012 het jaarlijks terugkerend muziekevenement NO NUKES, waar vele bekende artiesten, waaronder Kraftwerk, aan deelnemen om te protesteren tegen kernenergie na de ramp in Fukushima. Zijn werk is ondermeer bekroond met een Oscar, twee Golden Globes, een Grammy, de Orde van de Cavaleiro Admissão van de regering van Brazilië en de Ordre des Arts et des Lettres van de regering van Frankrijk. 

Shiro Takatani
De internationaal gerenommeerde beeldend kunstenaar Shiro Takatani (Tokio, 1963) studeerde af in Environmental Design aan de Kyoto City University of Arts. Hij was in 1984 mede-oprichter van het kunstenaarscollectief Dumb Type, dat wereldwijd erkenning kreeg met multidisciplinaire shows als OR (1997-1999), Voyage (2002-2009) en MEMORANDUM OR VOYAGE (2014). Ook onder zijn eigen naam maakte Takatani veel installaties en performances. Sinds Frost Frames, zijn eerste installatie uit 1998, wordt hij veelgevraagd door musea, festivals en theaters over de hele wereld. 

De afgelopen twee decennia heeft Takatani in samenwerking met Ryuichi Sakamoto veel ambient art-projecten gemaakt. Voor de Biënnale van Valencia in 2001 creëerde hij de video-installatie IRIS samen met ‘mist-kunstenaar’ Fujiko Nakaya. In 2005 maakte hij voor het Natuurhistorisch Museum van Letland twee video-installaties, Ice Core en Snow Crystal / fiber optic type, die deel uitmaakten van een tentoonstelling over het wetenschappelijk werk van Ukichiro Nakaya over sneeuw en ijs.

Takatani’s recentere werk omvat de grootschalige mistinstallatie CLOUD FOREST (2010), een van de eerste animatiekunstwerken voor de 3D WATER MATRIX (2014) in de Cité des sciences et de l'industrie in Parijs, en de performance-installatie ST/LL (2015), een reflectie op de menselijke beleving van tijd en ruimte. De performance is vaak opnieuw uitgevoerd, de laatste keer tijdens het Singapore International Festival of Arts in 2019. 

Projecten van Ryuichi Sakamoto en Shiro Takatani

1999         LIFE
2005      Garden Live in Kyoto
2007      LIFE - fluid, invisible, inaudible...
2007      Garden Live in Kyoto
2010       Mallarmé project I
2011         Mallarmé project II
2012        silence spins
                 Collapsed
2013        LIFE-WELL
2013        water state 1
2014        Forest Symphony
2015        ST/LL
2016        PLANKTON: A Drifting World at the Origin of Life
2017        async - drowning
                 async - Live at the Park Avenue Armory
2018        dis•play - Live
                 IS YOUR TIME 
2019       Fragments - Singapore – Live

Biografieën

Credits

muziek, concept
Ryuichi Sakamoto
visual design, concept
Shiro Takatani
danser
Min Tanaka
shō
Mayumi Miyata
lichtontwerp
Yukiko Yoshimoto
media authoring/programmering
Ken Furudate, Satoshi Hama, Ryo Shiraki
kostuums
Sonya Park
productieleiding
Simon MacColl
toneelmeester
Nobuaki Oshika
front of house engineer
ZAK
geluidstechniek
Takeo Watanabe
lichtassistent
Kazuya Yoshida
manager Min Tanaka
Rin Ishihara (Madada Inc.)
aanvullende geluidstechniek
Alec Fellman (Kab America Inc.)
assistant aanvullende geluidstechniek
Maria Takeuchi (Kab America Inc.)
aanvullende steun
Mai Yuda (Kab Inc.)
Engelse vertaling Dream #1 uit Ten Nights of Dreams van Natsume Soseki en KANTAN
Sam Bett
moderne Japanese vertaling van KANTAN
Rurihiko Hara
speciale dank aan Dr. Shin-Ichi Fukuoka voor zijn advies tijdens de ontwikkeling van het project
productie
Richard Castelli, Norika Sora, Yoko Takatani
coproductie
Holland Festival, deSingel, Manchester International Festival
ontwikkeld in samenwerking met
Dumb Type Office, KAB America Inc., Epidemic
productie, tourmanagement
Richard Castelli, Florence Berthaud (Epidemic)
Credits
Deze voorstelling is mede mogelijk gemaakt door

Cookies

Onze website maakt gebruik van cookies om zo uw online beleving te vergroten. Meer informatie

Toestaan

Holland Festival gebruikt cookies om u een snellere en betere beleving aan te bieden op deze website. In de cookies worden hele kleine stukjes informatie opgeslagen, zodat onze website acties die u doet kan onthouden. Hierin worden geen persoonsgegevens verwerkt en we kunnen niet achterhalen wie u bent.

Websiteverbeteringen

We gebruiken Google Analytics om het verkeer te meten op onze website. Dit geeft ons inzicht hoe bezoekers onze website gebruiken en geeft ons de mogelijkheden om de website te verbeteren. Daarnaast gebruiken we Google Analytics voor remarketingdoeleinden via Google AdWords.

Informatie delen

We maken gebruik van Facebook, TwitterAddThis en Google Plus zodat u informatie kunt delen met uw vrienden via sociale media.

Video's

Om video's te tonen op onze website wordt een cookie gebruikt om te onthouden waar u bent gebleven tijdens het bekijken van de video.

lees ons cookie beleid

Geen cookie modus

lees ons cookie beleid