Hoe is de samenwerking met Wagner Moura ontstaan?
Bijna twintig jaar geleden wilden we al eens samenwerken, maar dat is er toen niet van gekomen. Onze carrières gingen ieder een andere kant op. Jaren later zag Wagner mijn voorstelling Depois do Silêncio in REDCAT in Los Angeles, een theater waar ik al lange tijd werk presenteer. Na afloop kwam hij naar me toe en zei iets in de richting van: ‘Ik wil terug naar het theater, en ik wil dat met jou doen.’
Daarna gingen we op zoek naar een project dat ons allebei aansprak. Een jaar lang lazen we boeken, keken we films en spraken we veel met elkaar. Over politiek, over ons leven, over de wereld waarin we leven en hoe die ons beïnvloedt. Ik wilde graag iets maken over familie, over de relatie tussen het persoonlijke en het politieke, en over de vraag hoe ons privéleven verbonden is met de samenleving.
Toen ik terugdacht aan de jaren onder Bolsonaro, waarin families soms lijnrecht tegenover elkaar kwamen te staan, raakte ik geïnteresseerd in de verhouding tussen broers en zussen als spiegel van bredere maatschappelijke tegenstellingen. Zo kwamen we uit bij Een vijand van het volk van Henrik Ibsen. Het stuk sprak me aan, maar ik voelde dat het opnieuw gelezen en herschreven moest worden. Ik wilde niet simpelweg de vragen van het originele stuk herhalen, maar ze opnieuw ter discussie stellen.
Ik stelde Wagner voor om een soort vervolg te maken op Een vijand van het volk. Niet in een rechtbank, maar in een maatschappelijk tribunaal, waar de hoofdpersoon opnieuw de kans krijgt zichzelf te verdedigen.
Wat sprak u aan in een toneelstuk uit 1882?
Vooral de vraag naar waarheid. Die staat centraal in het stuk en voelt vandaag misschien wel urgenter dan ooit. We leven in een tijd waarin vaak wordt gezegd dat waarheid niet meer bestaat, dat er alleen nog verschillende versies van de werkelijkheid zijn. De vraag wat waarheid eigenlijk is, hoe gemakkelijk die ontkend kan worden en hoe mensen haar soms bewust verdraaien, raakt direct aan onze tijd.
Daarnaast gaat het stuk over de kwetsbaarheid van de democratie. Hoe gemakkelijk kunnen autoritaire ideeën voet aan de grond krijgen? En hoe worden democratische systemen soms gebruikt om juist ondemocratische doelen na te streven?
Ook de botsing tussen economische belangen en waarheid speelt een belangrijke rol. Toerisme kan bijvoorbeeld essentieel zijn voor de economie van een stad, maar tegelijkertijd problemen rond milieu of volksgezondheid verhullen. Die spanningen zijn vandaag nog altijd herkenbaar.
Hoe verliep het herschrijven van het stuk?
We hebben ons eerst lange tijd verdiept in Ibsens tekst. Daarnaast bekeken we veel films over rechtszaken. Onder andere As Bestas van Rodrigo Sorogoyen en Jaws van Steven Spielberg, een film die zelf deels geïnspireerd is door Een vijand van het volk. Ook las ik verschillende boeken over de opkomst van fascisme.
Gaandeweg ontstond de structuur van het stuk. Vervolgens nodigde ik scenarioschrijver Lucas Paraízo uit om mee te schrijven. Ik wilde graag iemand erbij die sterk vanuit film denkt, zodat de tekst ook iets van die filmische energie zou krijgen.
Toen Wagner naar Brazilië kwam voor de repetities, lag er al een volledige tekst. Tijdens het repetitieproces zijn we daar verder aan blijven schaven. Het was bijzonder om te zien hoe Wagner een personage dat al op papier bestond nieuw leven gaf. Hoewel ik de grootste verantwoordelijkheid voor de tekst droeg, was het echt een samenwerking tussen ons drieën.
Speelt film een belangrijke rol in de voorstelling?
Ja, op verschillende manieren. Veel van het bewijsmateriaal in de voorstelling bestaat uit videobeelden: documentaires, fictieve fragmenten en ander opgenomen materiaal dat als getuigenis wordt ingezet.
Daarnaast staat er een camera op het toneel die gedurende de voorstelling steeds belangrijker wordt. Die maakt deel uit van het tribunaal zelf.
Ook de makers brengen een filmische blik mee. Ik werk zowel in theater als film. Wagner denkt sterk vanuit cinema en Lucas schrijft voor film. Daardoor zit film als het ware verweven in de voorstelling.
Wat gebeurt er wanneer het proces van Thomas Stockmann zich afspeelt in de publieke ruimte?
De opzet van een rechtszaak geeft structuur aan het conflict. Aan de ene kant staan Thomas Stockmann en zijn dochter, aan de andere kant zijn broer Peter Stockmann, die de gemeenschap vertegenwoordigt.
Maar we verwijzen niet alleen naar een juridische rechtbank. We denken ook aan het tribunaal van de publieke opinie: sociale media, waar mensen voortdurend over elkaar oordelen en waar een oordeel soms belangrijker lijkt te worden dan een juridische uitspraak.
Het theater is daarvoor een interessante plek. Het publiek kijkt niet alleen naar een fictief proces, maar vormt ook zelf een oordeel. Iedere toeschouwer brengt zijn eigen ervaringen, overtuigingen en perspectieven mee. Daardoor wordt het publiek onderdeel van het onderzoek dat de voorstelling doet.
Polarisatie speelt een grote rol in het publieke debat. Hoe komt dat terug in de voorstelling?
We leven in een tijd waarin mensen steeds minder met elkaar in gesprek lijken te gaan. Standpunten verharden en de bereidheid om naar een ander te luisteren neemt af.
Juist daarom wilden we een voorstelling maken waarin beide kanten gehoord worden. Niet om iedereen gelijk te geven, maar om ruimte te creëren voor twijfel, voor luisteren en misschien zelfs voor verandering van inzicht.
Tijdens de speelreeks in Brazilië merkten we dat publiek daar ook echt mee aan de slag ging. Omdat er geen rechter of advocaat was die vertelde wat juist of onjuist was, moesten mensen zelf positie kiezen.
De voorstelling gaat ook over de spanning tussen wetenschappelijke waarheid en economische belangen. Hoe komt dat naar voren?
In onze versie is Thomas Stockmann ervan overtuigd dat hij gelijk heeft. Het interessante is dat hij waarschijnlijk ook gelijk hééft. Maar de vraag is hoe hij met dat gelijk omgaat.
Hoe voer je een gesprek wanneer je iets verdedigt dat volgens jou niet ter discussie staat? Mensen moeten weten wanneer hun gezondheid gevaar loopt. Ze moeten geïnformeerd worden als het water waarin ze zwemmen vervuild is. Tegelijkertijd heeft die waarheid gevolgen. Een stad kan economisch zware schade oplopen. Mensen kunnen hun baan verliezen. Dat maakt de situatie ingewikkeld.
Stockmann gaat uiteindelijk in tegen de wil van de meerderheid. Is dat een noodzakelijke daad van verzet? Of wordt het op een bepaald moment zelf ondemocratisch? Dat is de vraag die de voorstelling stelt.
In veel opvoeringen van Een vijand van het volk wordt een passage geschrapt waarin Stockmann zich elitair en autoritair uitlaat. Wij hebben die tekst juist behouden. Daardoor blijft zichtbaar hoe complex hij is. Hij verdedigt de waarheid, maar begint tegelijkertijd neer te kijken op de meerderheid.
Dat spanningsveld vonden wij essentieel. Uiteindelijk laten we het aan het publiek over om te bepalen wat democratie betekent, en hoe ver je kunt gaan in haar naam.