Culturele verzoening via heilzame muzikale extase

Transe

Amir ElSaffar

(afgelast)

Het Holland Festival 2020 is helaas afgelast. meer info

Het zou een geneeskrachtige trance kunnen veroorzaken: stambeli. Deze mystieke muziek met zang en dans – verwant aan de Marokkaanse gnawa-traditie – speelt zich doorgaans op straat af. Stambeli is ontstaan in Tunesië onder tot slaaf gemaakte mensen afkomstig uit Midden-Afrika. Ze vonden elkaar en raakten beïnvloed door tradities als het Arabische soefisme. De opzwepende muziek verwijst naar een verleden van onderdrukking, onder meer door het gebruik van metalen castagnetten die volgens de overlevering verwijzen naar slavenkettingen. De Amerikaans-Iraakse trompettist Amir ElSaffar blaast samen met muzikanten uit Tunesië, Mali en andere Afrikaanse landen de stambeli nieuw leven in. Hij maakt daarmee een culturele verbinding tussen het Afrika van boven en onder de Sahara. Dit project ontstond in de medina van Tunis en is hier zowel op straat te zien in Amsterdam Nieuw-West (13 juni) als in de zaal van het Muziekgebouw (14 juni).

achtergrondinformatie

Een eindeloos golvende groepszang, die klinkt als een spel van vraag en antwoord, wordt afgewisseld met opzwepende solo’s. Trommelslagen, het gekletter van krakebs (ijzeren castagnetten) en

de klanken van snaarinstrumenten zoals de laag gestemde, driesnarige guimbri wakkeren het geheel aan. Dat is Stambeli, een genezingsritueel uit het Tunis dat volgens de overlevering, langs de routes van slavenhandel, wortelt ten zuiden van de Sahara. Tot slaaf gemaakte West-Afrikanen kwamen terecht in Noord-Afrika en namen hun cultuur mee, waaronder animistische trancerituelen van bezetenheid, vergelijkbaar met voodoo in Haïti.

In Tunesië vermengden die zich met de Islam, met urenlange sessies vol ongetemde muziek en dans tot gevolg. Terwijl soortgelijke rituelen van Noord-Afrikaanse moslimbroederschappen, zoals Gnawa muziek uit Marokko, al veel eerder zijn doorgedrongen tot Europese muziekpodia, bleef Stambeli relatief onbekend in het buitenland. Jazztrompettist Amir ElSaffar, geboren in de Verenigde Staten, met een Iraakse achtergrond, zag er echter potentieel in voor een bijzonder project om de Stambeli-praktijk tijdelijk te doen herleven in de straten van de Medina van Tunis en om dit ritueel in de straten van de Europese steden te brengen.

Op uitnodiging van Dream City festival in Tunis verzamelde hij twaalf muzikanten om zich heen, afkomstig uit Tunesië (zowel uit Tunis als het zuiden van Tunesië) en andere landen rond de Sahara. Onder de muzikanten is Salah El Ouerghli (guembri-speler), één van de laatste Maâlem (meesters) van Stambeli in Tunis. Ook al zijn er nog steeds een handvol gumbri-spelers in Tunis, hij is vandaag de dag de unieke vertegenwoordiger van een muzikale, culturele en spirituele kennis die dreigt te verdwijnen. Onder meer de ngoni en de balafoon, twee muziekinstrumenten uit Mali, voegen een karakteristiek geluid toe aan de mix. In de concerten van deze diverse groep ontstaat een gezamenlijke muzikale taal en ontvouwen zich rituelen die de culturele verschillen van de muzikanten ver overstijgen.

Over die ritualistische grondlaag speelt ElSaffar zijn rijk geornamenteerde melodieën. Door middel van Transe wil ElSaffar de aandacht vestigen op slavernij als een verschijnsel dat verweven is met de geschiedenis van de mens overal ter wereld, en op de ongelijke verdeling van macht. Transe is een collectieve belevenis, waar iedereen aan kan deelnemen. Het is een uniek platform voor de uitwisseling van geloofsovertuigingen, verhalen en uitingsvormen tussen mensen. Daarmee probeert ElSaffar voorwaarden te scheppen voor een gedeeld genezingsproces en voor het opnieuw smeden van banden die in de loop van de geschiedenis verloren zijn gegaan.

Meer

biografie

Amir ElSaffar (1977, Chicago) is geboren in een Amerikaans-Iraaks gezin. Zijn vader is een natuurkundige immigrant uit Irak. ElSaffar legde zich na een studie klassieke muziek aan de DePaul University

in zijn geboortestad toe op jazz en Arabische zang. Als trompettist combineert hij eigentijdse jazzstijlen met elementen uit de Arabische muziek, zoals microtonale toonsafstanden en de ornamentiek uit die traditie.

Hij heeft opgetreden met jazzgrootheden als Cecil Taylor, Marc Ribot, Henry Grimes en Vijay Iyer. Sinds een bezoek aan het geboorteland van zijn vader maakt hij zich sterk voor het behoud van het muzikale erfgoed van de Iraakse maqam, een klassiek genre waarin improvisatie een belangrijke rol speelt. Die muziek voert hij uit als zanger en op een snaarinstrument dat met hamertjes bespeeld wordt, de santur.

In zijn composities verwerkt hij elementen uit Arabische tradities, jazz en eigentijdse muziek. In 2015 richtte hij het zeventienkoppige Rivers of Sound Orchestra op, waarin musici met zeer uiteenlopende achtergronden samenspelen. Met deze groep heeft hij ook in Nederland opgetreden. Voor de Flamenco Biënnale componeerde hij in 2018 Luminescencia, waarin Arabische en Flamencostijlen samenkwamen.

Meer

CREDITS

muziek, trompet
Amir ElSaffar
musici
o.a. Salah el Ouerghli, Yahya Chouchen, Aly Keita, Yacouba Sissoko, Sidy Koumare, Mohamed Hedi El Abaassi, Adel Touaima, Moussa Soudani, Tariq Soltan, Amin Benaaded/Bourhen Chouchen
mentor, adviseur
Salah el Ouerghli

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR