Klassieke muziek en ‘serious games’ in een radicaal luisterlabyrint

Luistermutant 2020

Micha Hamel, Arlon Luijten, philharmonie zuidnederland

(afgelast)

Het Holland Festival 2020 is helaas afgelast. meer info

Het is 2020 en voor de negentiende-eeuwse componist Mendelssohn is het erop of eronder. Houdt hij zich staande in dit veelvormige spektakel, overleeft hij het derde level van de interactieve luistergame? Componist Micha Hamel en regisseur Arlon Luijten nodigen luisteraars, jong en oud, meer en minder ervaren, uit om zich door nieuwsgierigheid te laten leiden. In een ingenieuze luisteromgeving vol uitdagende opdrachten kan het publiek als ‘luistermutanten’ de oren scherpen en op een radicaal nieuwe manier muziek beleven. Luistermutant 2020 vraagt actieve deelname van het publiek aan installaties en ‘serious games’. Gidsen geven daarbij richting of werpen juist vragen op: waarover heeft die filosoof het? En: waarom is klassieke muziek eigenlijk nog steeds interessant? Verzamel de juiste luisterskills voor binnen en buiten de concertzaal: ‘Mendelssohn, your game is on.’

Game-labyrinth met live orkest

Micha Hamel: ‘Luisteren is leuker, moeilijker en belangrijker dan je denkt.’


‘Mendelssohn hangt met zijn kop in de strop’, zegt Micha Hamel. ‘Wordt het tijdens de voorstelling Luistermutant 2020 de laatste keer dat we zijn muziek spelen, ja of nee? Dat is aan het publiek. Het is of afgelopen met het erfgoed uit de negentiende eeuw, of we ontdekken een manier waarop dat wel relevant is. Mendelssohn staat in Luistermutant 2020 voor de negentiende-eeuwse orkestmuziek. Het publiek bepaalt: we moeten Mendelssohn redden of ten grave dragen.’

Componist, dichter en onderzoeker Micha Hamel bedacht samen met regisseur Arlon Luijten Luistermutant 2020, een voorstelling die gebaseerd is op het negentiende-eeuwse belang van muziek, van luisteren. Hamel: ‘Een goede luistercultuur is belangrijk in de maatschappij, het echte leven. Goed naar elkaar luisteren zou het fundament onder een gezonde democratie moeten zijn. Luisteren is een vaardigheid die nodig is om hulpvaardig te kunnen zijn. Het perspectief van de ander toelaten gaat via het luisteren.’

‘In de negentiende eeuw was muziek niet alleen mooi, maar ook belangrijk’, zegt Hamel. ‘Ze was maatschappelijk van belang, en gold ter verheffing van de mens, het was de hoogste kunstvorm. Er werd veel gecomponeerd, de mensheid moest verheven worden, de burgerij moest een eigen kunstvorm krijgen: ziedaar de romantiek. Muziek was belangrijk voor je vorming als mens. Nu is muziek alleen nog maar mooi. We zitten in een hedonistisch tijdsgewricht waarin het gaat om ervaring en onze eigen emoties en sensaties. Als we nu naar een symfonie van Mendelssohn of Schumann luisteren vinden we hem vooral mooi, en denken we niet: van dit stuk worden wij betere mensen. En dat dacht men vroeger wel!’

Hamel en consorten zetten in op het leren luisteren. Niet door informatie te geven over een symfonie van Mendelssohn, die staat in het programmaboekje, maar door aan te geven hoe je zou kunnen luisteren en wat voor avontuur luisteren is. ‘Voor het leren luisteren gebruiken we 'serious games', daarmee kun je een breed publiek bereiken, het is een fantastische tool om mensen mee te trainen. Als je gamet wil je scoren, punten halen, je wilt spelen en bent op die manier direct verbonden met het onderwerp van de game. Als je zelf actief deelnemer bent van de voorstelling, gaat die op een andere manier voor je leven. Je mag onze voorstelling dan ook alleen maar bezoeken als je meedoet, niet als je denkt toeschouwer te kunnen zijn.’

‘In de Grote Zaal van het Muziekgebouw klinkt muziek van Mendelssohn, en ook van de jonge Nederlandse componist Bram Kortekaas, gespeeld door de philharmonie zuidnederland. De ruimtes om de zaal vormen een luistertuin waarin gegamed wordt. Een aantal acteurs daagt uit om na te denken over of klassieke muziek oude troep is of niet. We zijn overigens niet bezig met het verhippen van een klassiek concert, het gaat er echt over op welke manier klassieke muziek relevant is voor de wereld van nu.’

‘Je moet de concertzaal zien als gym om je luisterspieren te trainen. De voorstelling is zo ingericht dat je ontdekt wat luisteren betekent voor jou. Luistermutant is geen dictaat, zo van: jij moet leren luisteren, maar je komt er vanzelf achter dat je het helemaal niet zo goed kunt als je dacht. Je ontdekt wat het is om te luisteren naar een mens, om te luisteren naar muziek, en of die twee bij elkaar horen. Een symfonie is uitermate geschikt voor deze luisteroefening, in de gelaagdheid ervan kun je ronddwalen, het is een architectonisch bouwwerk met thema’s, een melodie, stemmen die al dan niet tegen elkaar aan schuren – voortdurend is er iets waar je aandacht naartoe wordt gezogen. We hopen dat iemand met twee oren binnenkomt en met vijf stuks het pand verlaat.’

Meer

biografieën

Micha Hamel (Amsterdam, 1970) is componist, dichter en onderzoeker. Zijn concertmuziek werd uitgevoerd door vrijwel alle belangrijke Nederlandse orkesten en ensembles. In 2008 toerde zijn

tragische operette Snow White (Nederlandse Reisopera) met veel succes door het land. In juni 2012 was hij 'Componist in focus' op het Holland Festival, waarvoor hij twee avondvullende werken componeerde: een Requiem voor ons beschavingsideaal en een interdisciplinaire voorstelling geïnspireerd op het schilderij De Rode Kimono van George Hendrik Breitner.

In 2014 werd zijn avondvullende melodrama Een pure formaliteit (theatergroep Orkater) lovend ontvangen. Zijn opera Caruso a Cuba (De Nationale Opera, 2019) werd door de nationale en internationale pers geprezen. Hij publiceerde vijf dichtbundels bij uitgeverij AtlasContact. Zijn meest recente dichtbundel Toen het moest (2017) viel op door de onconventionele typografieën en de fantasievolle benadering van de taal.

Ook maakt hij in samenwerking met animatiekunstenaar Demian Albers (studio Apvis, Breda) poëtische ervaringen voor Virtual Reality. Deze installaties staan op vele festivals voor technologie, hedendaagse kunst en literatuur en trekken een divers pubiek. Sinds 2010 is Micha Hamel lector 'Performance Practice' aan Hogeschool Codarts, Rotterdam, alwaar hij onderzoek doet naar noodzakelijke en nieuwe mogelijke ontwikkelingen in de concertpraktijk.

Het onderzoeksverslag van zijn eerste onderzoek verscheen onder de titel Speelruimte voor klassieke muziek in de 21ste eeuw. Momenteel onderzoekt hij of games een geschikt medium zijn om het publiek op een kwalitatieve manier te betrekken bij klassieke muziek. Dit interdisciplinaire project heet GAMPSISS, en is een samenwerking tussen Codarts, de TU Delft, de Erasmus Universiteit, en de Willem de Kooning Academie. Sinds 2015 is Micha Hamel lid van de Akademie van Kunsten van de KNAW, waar hij voorzitter is van het tracé Kunst en Wetenschap.

Arlon Luijten studeerde aan de Toneelacademie Maastricht en ontving bij het afstuderen de Hustinxprijs. Luijten ontwikkelt theatrale speelvelden die de wereld binnen en buiten het theater overbruggen, en die elementen combineren uit opera, theater, amusement, mythologie, serious gaming, technologie, onderzoek en onderwijs. Hij daagt publiek, burgers, kunstenaars, ondernemers, wetenschappers en overheid uit om hierin samen te werken.

Als regisseur maakt Arlon Luijten veelvormige, gelaagde en conceptueel geconstrueerde voorstellingen (muziektheater, opera, installaties en events) die gekenmerkt worden door een grote theatraliteit en doorspekt zijn met spectaculaire showelementen. Op deze manier stelt hij het idioom uit de zogeheten hoge en lage cultuur op de proef en daagt hij verschillende doelgroepen uit in hun kijkgedrag en -ervaring.

De voorstellingen van Arlon Luijten worden altijd met nieuwe composities en livemuziek gespeeld door een verrassende combinatie van performers. Zijn werk werd geproduceerd door ALBA Theaterhuis, KORZO, Operadagen Rotterdam, Holland Opera en Kameroperahuis. Tussen 2012-2016 ontwikkelde Luijten voor Operadagen Rotterdam de stadsopera PARSIFAL, playingfields met als onderdeel daarvan een game-performance. Sindsdien onderzoekt Luijten interactiviteit en gamification als dramaturgisch middel om het publiek niet alleen te laten deelnemen, maar ook medeplichtig te maken aan het kunstwerk.

In 2018 richtte Luijten Little Wotan op, een stadslaboratorium waarin hij dit werk en deze werkmethode uitdiept en doorontwikkelt. Luijten is als docent werkzaam aan verschillende bachelor-, en masteropleidingen. Hij is betrokken bij GAMPSISS, een samenwerkingsproject tussen Codarts, WDKA, de TU Delft en de Erasmusuniversiteit. Hierin onderzoekt en ontwikkelt hij 'Gamefull Music Performances for Smart, Inclusive and Sustainable Societies'. Sinds 2016 is Arlon Luijten Nederlands lid van het Europees Cultureel Parlement. Hierin werkt hij aan nieuwe internationale samenwerkingen.

Componist Bram Kortekaas (Amsterdam, 1989) studeerde compositie aan het Conservatorium van Amsterdam, en politicologie aan de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit van Kopenhagen. Voor zijn composities laat hij zich inspireren door actuele ontwikkelingen op muzikaal gebied en door actuele maatschappelijke thema’s. Zo zette hij de columns van Arnon Grunberg uit de Volkskrant op muziek in Voetnoten bij de menselijke komedie: Mijmeringen van Arnon Grunberg, in opdracht van de NTR ZaterdagMatinee. Zowel het Radio Filharmonisch Orkest als het Residentie Orkest voerden dit werk met het Groot Omroepkoor uit.

In opdracht van het Koninklijk Concertgebouworkest schreef Kortekaas Leonard Bernstein, Security Matter – C, een werk voor blaaskwintet en zangeres Carina Vinke over het politieke verleden van de Amerikaanse componist Leonard Bernstein (1918-1990). De orkestrale muziek van Kortekaas wordt gekenmerkt door het beeldende karakter en de aandacht voor orkestratie.

Hij won de eerste prijs in de Euregio Jeugdorkest Compositiewedstrijd 2015 met de compositie The Pillars of Creation, geïnspireerd op de gelijknamige iconische foto van de Hubbletelescoop. De compositie The Dreamcatcher, geschreven in opdracht van het Nederlands Studenten Orkest, was een van de twee Nederlandse inzendingen bij The International Rostrum of Composers 2018.

Andere orkestwerken schreef hij in opdracht van het Noordhollands Jeugdorkest, het Ricciotti Ensemble, het VU-Orkest en het Nederlands Studenten Kamerorkest (Nesko). Foreign Body, geschreven voor het VU-Orkest, stond in 2014 op de lessenaar tijdens de Järvi International Academy for Conductors in Estland. In het seizoen 2020/2021 zullen onder andere het Koninklijk Concertgebouworkest (december 2020) en het NJO (januari 2021) nieuwe werken van Kortekaas in première brengen.

Meer

CREDITS

artistiek concept
Micha Hamel, Arlon Luijten
regie
Arlon Luijten
muziek
Bram Kortekaas, Felix Mendelssohn
tekst
Daniël van Klaveren
games
Arlon Luijten, Annebeth Erdbrink, Rens Kortmann, Micha Hamel, Janna Michael
dirigent
Jonathan Heyward
research
Janna Michael, Annebeth Erdbrink, Micha Hamel, Rens Kortmann, Koen van Eijck
uitvoering
philharmonie zuidnederland, studenten:
Willem de Kooning Academie, Codarts Rotterdam, Jeugdtheaterschool Zuidoost

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR