Een mix tussen muziektheater, film en installatie, een schreeuw om verzet

Mitra

Jorge León, Eva Reiter, George van Dam, Claron McFadden

Mitra is het waargebeurde verhaal van de Iraanse psychoanalytica Mitra Kadivar, die in 2012 om onduidelijke redenen in een psychiatrisch ziekenhuis in Teheran opgesloten werd. Regisseur Jorge León maakte van haar ongelofelijke verhaal een hybride kunstwerk dat een kruising is tussen muziektheater, documentaire en installatie. Het libretto is gebaseerd op de steeds wanhopigere e-mails die Mitra verstuurt vanuit de inrichting in de hoop aan haar kafkaëske situatie te ontsnappen. Componisten Eva Reiter en George van Dam schreven daarbij zintuiglijke muziek, met zang van Claron McFadden. De tekst, muziek en filmbeelden, gemaakt in een psychiatrische inrichting in Frankrijk, tonen Mitra’s strijd als een indringende, filmische ervaring – een schreeuw vanuit opsluiting en isolement. 

achtergrondinformatie

Waargebeurd: in de winter van 2012 en 2013 flitsen er zo’n 160 e-mailberichten heen en weer tussen Parijs en Teheran. De Franse psychoanalyticus Jacques-Alain Miller, correspondeert met Mitra

Kadivar, een Iraanse psychiater die na te zijn opgeleid in Frankrijk een school voor psychoanalyse stichtte in Teheran. Vanuit haar eigen woning zet zij zich in voor de geesteszieken en verslaafden in de stad. Die toewijding kost haar haar vrijheid: na klachten van haar buren (die haar naar eigen zeggen ten onrechte voor psychotisch verklaren), wordt Kadivar in december 2012 gedwongen opgenomen in een psychiatrische kliniek. Tijdens haar opname stuurt Kadivar een noodkreet naar haar Franse collega, die aan het mailen slaat en een petitie start om haar vrij te krijgen. 
De Belgische filmregisseur Jorge Léon verwerkte de gebeurtenissen in een documentairefilm (Mitra, 2018) en besloot tevens om de aangrijpende correspondentie tussen Miller en Kadivar in de vorm van een operalibretto te gieten. Samen met de componisten Eva Reiter (elektronische en instrumentale muziek) en George van Dam (koorpartijen) maakte hij een muziektheatervoorstelling over een vrouw die tegen haar wil wordt vastgehouden in een medisch-juridisch labyrint. In een hybride mengvorm tussen opera, film en installatie toont Mitra een schreeuw om hulp vanuit opsluiting en isolement. 
Het muzikale aandeel van Mitra is in handen van het Brusselse Ictus Ensemble en zes jonge zangers van het MM solisten ensemble van operahuis La Monnaie / De Munt. Zij zijn in de voorstelling allen alleen op film te zien en te horen. De titelrol wordt, deels wél live, vertolkt door sopraan Claron McFadden. Tijdens het maakproces van Mitra brachten León en zijn team meerdere bezoeken aan het Centre Montperrin, een psychiatrische instelling in Aix-en-Provence, waar zij nauw contact hadden met de bewoners en hun verzorgers en familie. León: ‘Ik wilde hen betrekken bij het project. Ik wilde hun reacties op beeld vastleggen, hun emoties losweken wanneer ze de naar muziek vertaalde noodkreten van Mitra te horen kregen.’ 
Met zijn werkwijze wilde León tevens onderzoeken hoe het is gesteld met de psychiatrie in het Westen: ‘Het project moet de aandacht vestigen op onze psychiatrische instellingen. We moeten in contact durven treden met hen die tijdelijk of definitief het stempel ‘abnormaal’ opgedrukt krijgen en verstoten worden door een maatschappij waarin psychisch leed een taboe is.’
Toch is Mitra meer dan een journalistieke of documentaire duiding van een aangrijpende correspondentie, volgens León. ‘Ik vind het vooral interessant om het heden van de anekdote te overstijgen en er een tijdloze mythe van te maken. Om een prozaïsch document – een briefwisseling via internet – te transformeren tot een scenische productie die flirt met de codes van de opera. Om de zeggingskracht van de woorden te versterken met de expressie van de zang.’

Meer

biografieën

Regisseur Jorge León studeerde film aan het Institut National Supérieur des Arts du Spectacle (INSAS) in Brussel, waar hij snel geïnteresseerd raakte in de documentairepraktijk. Zijn pad kruiste  

 dat van tal van podiumkunstenaars (onder wie Olga De Soto, Meg Stuart, Benoît Lachambre en Simone Aughterlony). Daaruit kwamen talrijke artistieke samenwerkingen tot stand. Zijn meest recente producties, de films Before we go (2014), Vous êtes servis (2009) en 10 min. (2009) waren veelvuldig te zien in het internationale festivalcircuit en vielen meerdere malen in de prijzen (onder andere de FIPRESCI Prijs van de internationale kritiek in 2015 en de SACD/SCAM Prijs voor beste documentaire). Tegelijk met de vertoning van Vous êtes servis op het Kunstenfestivaldesarts in Brussel presenteerde León Deserve, een theatervoorstelling gemaakt in samenwerking met Simone Aughterlony. Zij zetten hun samenwerking voort met de voorstelling UNI*FORM (2015, Theater Spektakel, Zürich) en de voorstelling Mitra die in mei 2018 in première ging tijdens het Kunstenfestivaldesarts. Het scenario voor zijn documentairefilm Mitra kreeg de prijs van het FIDLAB Marseille. Daarnaast is Mitra een van de winnaars van de Music Theatre NOW 2018 competition. 

Eva Reiter is geboren in Wenen. Ze studeerde blokfluit en viola da gamba, eerst aan de Universität für Musik und darstellende Kunst Wien en later bij Paul Leenhouts, Walter van Hauwe en Mieneke van der Velden aan het Sweelinck Conservatorium in Amsterdam. In 2006 rondde zij beide studies cum laude af. Reiter speelt geregeld als soliste en treedt veelvuldig op met verschillende barokorkesten zoals De Nederlandse Bachvereniging, Ensemble Mikado en Le Badinage. De laatste jaren legt zij zich als uitvoerder en componist meer toe op de hedendaagse muziek met ensembles als Ictus, Klangforum Wien, Trio Elastic3 en Duo Band. Zij werkte in dat verband samen met componisten als Fausto Romitelli, Paolo Pachini, Burkhard Friedrich, Jorge Sánchez-Chiong en Raphaël Cendo. Reiter sleepte verschillende prijzen in de wacht, zoals de Publicity Preis van het SKE-fonds (2006), de Förderungspreis van de stad Wenen (2008) en de Queen Marie José International Composition Prize (2008). Haar werk werd uitgevoerd op internationale festivals, zoals Transit in Leuven, Ars Musica te Brussel, ISCM World New Music Festival 2006 in Stuttgart, Musikprotokoll Graz en Wien Modern. Haar stuk Alle Verbindungen gelten nur jetzt werd in 2009 geselecteerd voor de International Rostrum of Composers (IRC). Zelf speelt ze geregeld op festivals voor oude en hedendaagse muziek, zoals de Münchener Biennale, Grabenfesttage Wien, Tage Alter Musik Berlin en Tage Alter Musik Regensburg. 

De in Namibië geboren, Belgische violist, klavecinist en componist George Alexander van Dam studeerde aan het Conservatorium van Brussel bij Georges Octors en Arie van Lysebeth. In 2012 pakte hij zijn klavecimbelstudie weer op bij Robert Kohnen. Van Dam is een bevlogen uitvoerder van hedendaagse muziek. Hij werkte met vooraanstaande componisten, onder wie Thomas Adès, Georges Aperghis, George Benjamin, Peter Eötvos, Karel Goeyvaerts, Jonathan Harvey, Maurizio Kagel, György Kurtàg, György Ligeti, Steve Reich en Karlheinz Stockhausen. Hij is actief als solist en in de gelederen van verschillende ensembles voor hedendaagse muziek zoals Ensemble Modern, MusikFabrik en het Brusselse ensemble Ictus waarvan hij medeoprichter is. Van Dams eigen werk als componist omvat onder meer een Concerto voor viool en timbila orkest, kamermuziek en diverse liedcycli, waaronder Melanchotopia Songs (geschreven in samenwerking met Claron McFadden voor Witte de With, Rotterdam 2011). Daarnaast schrijft Van Dam veel muziek voor (zwijgende) film, theater en dans en werkte hij samen met beeldend kunstenaars en filmmakers als Manon de Boer, Angela Bulloch, Trudo Engels en Jorge Léon. Recent schreef hij muziek voor Collegium Vocale Gent in het kader van Escorial door Michel de Ghelderode/Josse De Pauw (productie Transparant, mei 2013). Als solist trad Van Dam onder meer op in de dansproducties Rosa, Achterland, Kinok en Partita2 van Anne Teresa de Keersmaeker. 

Sopraan Claron McFadden is afkomstig uit Amerika waar zij studeerde aan de Eastman School of Music in Rochester, New York. Zij maakte haar operadebuut tijdens het Holland Festival van 1985 in een productie van Hasse’s L’Eroe Cinese, was in 1990 voor het eerst te zien op het Festival d’Aix-en-Provence in een spraakmakende productie van Rameau’s Les Indes galantes onder William Christie, en heeft sindsdien een indrukwekkende carrière opgebouwd. McFadden zingt een breed repertoire, van barok en hedendaagse muziek tot jazz- en cross-overprojecten. Zij werkte met vooraanstaande dirigenten als Kurt Masur, John Eliot Gardiner, Marc Minkowski, Neeme Järvi, Ton Koopman en Frans Brüggen, en met grote orkesten en gezelschappen als het Nederlands Philharmonisch Orkest, The King’s Consort, het BBC Symphony Orchestra, het Arditti Quartet en het Nash Ensemble. McFadden is een veelgevraagd operazangeres en werkte mee aan producties van het Théâtre du Chatelet, het Glyndebourne Festival, de Salzburger Festspiele, de Bayerische Staatsoper, De Nationale Opera en Muziektheater Transparant. Zo was zij te zien in Claude Viviers Rêves d’un Marco Polo in een regie van Pierre Audi en gooide zij in 2018 hoge ogen met haar vertolking van de titelrol in de Transparant-productie Harriet. Tijdens het Holland Festival van 2013 werkte zij mee aan de 3D-opera Sunken Garden van Michel van der Aa. McFadden heeft diverse opnames gemaakt voor onder meer EMI en trad op in vele radio- en televisieproducties. In 2006 ontving zij de Amsterdamprijs voor de Kunst. 

Ictus is een Brussels collectief voor hedendaagse muziek, bestaande uit een twintigtal muzikanten waaronder dirigent Georges-Elie Octors en geluidsontwerper Alex Fostier. Vanaf het prille begin is Ictus actief als ‘elektrisch ensemble’, waarin versterking, (live-)elektronica en elektronisch instrumentarium deel uitmaken van de dagelijkse praktijk. Sinds 1994 deelt Ictus zijn burelen met P.A.R.T.S en danscompagnie Rosas. Onder leiding van choreograaf Anne Teresa De Keersmaeker creëerden Rosas en Ictus veertien verschillende voorstellingen: van Amor Constante en Drumming tot  Rain  en meer recent  Vortex Temporum (opening van het Holland Festival 2014). Ook werkte Ictus met choreografen als Wim Vandekeybus, Maud Le Pladec, Eleanor Bauer en Fumiyo Ikeda. 
Bij het label Cyprès bracht Ictus een twintigtal cd’s uit, waaronder twee albums met muziek van Fausto Romitelli. Hun jongste release met werk van componist Pierluigi Billone, onderdeel van de nieuwe collectie Contra Naturam, verscheen in 2018 op het label Sub Rosa. Met het Kaaitheater en Bozar als vaste Brusselse partners stelt Ictus jaarlijks een nieuw concertseizoen samen, voor een breed publiek van theater-, dans- en muziekliefhebbers. Sinds 2004 is Ictus ook ensemble in residence aan de Opera van Lille. Naast verschillende activiteiten rond publieksontwikkeling (themaconcerten en muziekeducatieve projecten) realiseert Ictus jaarlijks een nieuwe scenische productie (Avis de Tempête van Georges Aperghis in 2004,  La Métamorphose  van Michaël Levinas in 2011, en Marta van Wolfgang Mitterer in 2016). Een belangrijke pijler van de activiteiten is het exploreren van nieuwe concertvormen: heel korte of extreem lange concerten, becommentarieerde concerten, Blind Dates of concerten waar het publiek kan circuleren tussen de podia (zie de unieke en locatie-specifieke Liquid Rooms die in heel Europa te zien waren). 

Muziektheater Transparant (opgericht in 1994) is een internationaal georiënteerd productiehuis voor opera en muziektheater, gevestigd te Antwerpen. De artistieke leiding is in handen van Guy Coolen en Wouter Van Looy. Transparant gaat vanuit de artistieke en maatschappelijke actualiteit een intensieve dialoog aan met kunstenaars uit verschillende disciplines. Er gaat bijzondere aandacht uit naar de ondersteuning van hedendaagse musici en componisten en de ontwikkeling van hun werk. Zo worden er langere trajecten afgelegd met onder meer de huisartiesten Wim Henderickx, Annelies Van Parys, Luigi De Angelis en Claron McFadden. Ook werkte Transparant intensief samen met Jan Van Outryve, Eric Sleichim van Bl!ndman en Liesa Van der Aa. Met Translab brengt Transparant tevens een nieuwe generatie podiumkunstenaars in verbinding met inspirerende artiesten die hen als coach begeleiden. Muziektheater Transparant brengt producties met een artistieke en maatschappelijke relevantie voor een breed publiek. Het gezelschap was te gast bij de Salzburger Festspiele, het KunstenfestivaldesArts, het Edinburgh International Festival, het Holland Festival en diverse Cultuursteden in Europa. Tot zijn vaste partners rekent het productiehuis organisatoren als Concertgebouw Brugge, deSingel (Antwerpen), De Vlaamse Opera (Antwerpen en Gent), OPERA21 (tweejaarlijks festival voor hedendaags muziektheater), De Munt (Brussel), Muziekcentrum De Bijloke (Gent), Grand Théâtre Luxembourg, Muziekgebouw aan ’t IJ (Amsterdam), Théatre de la Croix-Rousse (Lyon) en Beijing Music Festival.

Meer

CREDITS

concept, regie
Jorge León
compositie
Eva Reiter
compositie koor
George van Dam
muzikale supervisie
Georges-Elie Octors
dramaturgie
Isabelle Dumont
scenografie
Thibault Van Craenenbroeck
kostuums
Silvia Hasenclever
stem
Mitra Kadivar en Jacques-Alin Miller
zangeres
Claron McFadden
beeld
Jorge León, Aliocha Van der Avoort and Thomas Schira
kind
Laurenz Schäfer
lichtontwerp
Peter Quasters
geluidsontwerp
Alexandre Fostier
opgenomen muziek | opgevoerd door
Ictus Ensemble: Michael Schmid (flute), Gerrit Nulens (percussion), George van Dam (violin), Eva Reiter (Paetzold recorder & bass viol)
koor
Zangers van de kooracademie van de Munt: Hanna Al Bender, - Gwendoline Blondeel, Raphaële Green, Logan Lopez Gonzalez, Pierre Derhet, Kamil Ben Hsain Lachiri
koorcoach
Polina Bogdanova
met dank aan
Aurélie Deloche, Julie Chenot, Fabienne Moris, Jean-Pierre Rehm, Bernard Foccroulle, Paul Aron, Julien Englebert, Amélie Derlon Cordina, Anne-Lise Gobin
productie
Muziektheater Transparant en Ictus
coproductie
Kunstenfestivaldesarts, Les Halles de Schaerbeek, Théâtre de Liège i.k.v. IMPACT, De Munt/La Monnaie, Present Perfect vzw, The GMEM Marseille, Actoral Marseille en Les films de Force Majeure
met de steun van
Federation Wallonie-Bruxelles, International Film Festival Marseille FID, Camargo Foundation, IRCAM, CNC DICRéAM, Thank you & Good Night Production, Interreg V Euregio Meuse Rhin & Wallonia, Tax Shelter van de Belgische Federale Overheid en ONDA

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR