Hoe kijken computers naar kunst?

Sight Machine

Trevor Paglen, Kronos Quartet

Dit is een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Beeldend kunstenaar Trevor Paglen onderzoekt in zijn werk ethische problemen rondom de nieuwste technologie. Samen met het Kronos Quartet creëerde hij een multimediaconcert, waarin de alomtegenwoordigheid van kunstmatige intelligentie centraal staat. Terwijl Kronos muziek speelt van onder anderen Laurie Anderson, George Gershwin, Steve Reich en Terry Riley, projecteert Paglen een spectaculair vormgegeven live video-feed van hetzelfde concert boven het viertal, maar dan zoals het wordt waargenomen door kunstmatige intelligentie. Sight Machine laat op indringende wijze zien hoe menselijke creativiteit en emotionele expressie gereduceerd worden tot data en berekeningen. De ene keer met een komisch effect, de andere keer als grimmige waarschuwing.

achtergrondinformatie

‘Ik denk dat kunst niet goed is in het beantwoorden van vragen – ze is veel beter in het stellen van vragen, en zelfs beter in mensen eenvoudigweg vragen hun ogen open te doen. Dat is voor mij het

doel van kunst’, vertrouwde Trevor Paglen de New York Times toe.

De Amerikaanse kunstenaar Trevor Paglen is werkzaam in vele disciplines, en knoopt ze waar dat kan aan elkaar vast. Als onderzoeksjournalist houdt hij de overheid in de gaten en verzamelt hij informatie. Paglen leidt een onderzoek naar het ‘extraordinary rendition’-programma, waarin de CIA verdachten van terrorisme wederrechtelijk ontvoerde.

Met het Kronos Quartet, vier avant-gardemusici die net zo avontuurlijk in het leven staan als Paglen zelf, heeft hij de multimediale voorstelling Sight Machine ontwikkeld, waarin kunstmatige intelligentie centraal staat. Terwijl het kwartet op het podium muziek uitvoert van Terry Riley, Steve Reich en Laurie Anderson, worden de spelers op een scherm geprojecteerd, gezien door de ogen van een bepaald algoritme. Hoe ziet wat wij zien eruit na toepassing van kunstmatige intelligentie?

Paglen wilde een kunstwerk maken dat de tegenstelling laat zien tussen wat wij als mensen waarnemen en wat machines zien: ‘Muziek werkt net zo sterk in op ons lichaam als op onze geest. Daarom voegt het combineren van een uitvoering en een door een apparaat geproduceerd beeld iets toe aan de muziek, op emotioneel, esthetisch en intellectueel niveau.’

Met Sight Machine probeert Paglen erachter te komen wat een computer ziet. Hoe kijkt een kunstmatige intelligentie naar beelden? En wat zijn de sociale, ethische, economische en politieke gevolgen van deze manier van kijken? Paglen: ‘Het creëren van beelden is, samen met het vertellen van verhalen en met muziek, het materiaal waaruit cultuur is opgebouwd. Wij geven nu het vermogen om die verhalen te vertellen over aan netwerken van kunstmatige intelligentie en aan systemen van computergestuurde visie. Mijn werk aan computergestuurde visie heeft te maken met het stellen van de juiste vragen over de nieuwe verhoudingen tussen beelden en de macht die we overal in onze maatschappij zien ontstaan.’

De wereld is niet langer alleen maar wat we zien. ‘De opkomst van computergestuurde visie gaat onze verhouding tot beeld drastisch veranderen’, aldus Paglen. Meer en meer delen van ons dagelijks leven kunnen vastgelegd worden en getransformeerd tot metadata, en dit heeft diepgaande consequenties voor ons dagelijks leven, en, in een breder verband, voor de structuur van de maatschappij. Laat de kunst ons de ogen openen.

Meer

Trevor Paglen studeerde aan de University of California en the Art Institute of Chicago. Zijn werk omspant imagebuilding, beeldhouwen, onderzoeksjournalistiek, het geschreven woord, 

bouwkunde en vele andere disciplines. Twee van zijn belangrijkste aandachtspunten zijn: het ontwikkelen van een visie op de actualiteit, en het leren van manieren om je een andere toekomst voor te stellen. Paglens werk is in solotentoonstellingen te zien geweest in de Weense Secession, het Van Abbe Museum in Eindhoven en de Frankfurter Kunstverein. Samen met anderen exposeerde hij in het Metropolitan Museum of Art, het San Francisco Museum of Modern Art en Tate Modern. Hij heeft een kunstwerk in een baan om de aarde gebracht. Hij leverde een bijdrage aan het onderzoek voor en de cinematografie van de film Citizenfour, die een Academy Award won, en creëerde een radioactieve sculptuur voor de ontoegankelijke zone rond de kerncentrale van Fukushima, Japan. Trevor Paglen schreef vijf boeken en talloze artikelen over onderwerpen als experimentele geografie, staatsgeheimen, militaire symboliek en fotografie. Aan zijn werk is aandacht besteed in de New York Times, Vice Magazine, de New Yorker en Art Forum. In 2014 ontving hij de Electronic Frontier Foundation’s Pioneer Award voor zijn werk als ‘baanbrekend onderzoekend kunstenaar’. 

Het Kronos Quartet heeft zich sinds de oprichting in 1973 ontwikkeld tot een van de meest vooraanstaande hedendaagse strijkkwartetten. De elfkoppige non-profitorganisatie Kronos Performing Arts Association beheert vanuit San Francisco alle aspecten van Kronos’ werk. Met zijn vooruitstrevende visie op muziek voor strijkkwartet, zijn onvermoeibare performancedrang en grenzeloze samenwerkingsdrift heeft het Kronos Quartet zich gestaag op de voorgrond gespeeld. Het kwartet – op dit moment bestaande uit David Harrington (viool), John Sherba (viool), Hank Dutt (altviool) en Sunny Yang (cello) – heeft inmiddels meer dan zestig albums uitgebracht, vele prijzen gewonnen en meer dan 900 composities voor zich laten schrijven, onder anderen door grote namen als Terry Riley, Missy Mazzoli, Arvo Pärt, Franghiz Ali-Zadeh, Steve Reich, Sofia Goebaidolina en Philip Glass. Maar ook buiten de grenzen van de klassieke muziek werken de musici samen met de vooruitstrevendste namen, of het nu gaat om jazz, pop of rock. Het kwartet speelde muziek van Thelonious Monk, Jimi Hendrix, Björk en Sigur Rós. Daarnaast legde het zich toe op de soundtrack van de film Requiem for a Dream, gecomponeerd door Clint Mansell. Een ander specialisme van het Kronos Quartet is werken met musici uit niet-westerse tradities. Een groot deel van de componisten uit Kronos’ ambitieuze project Fifty for the Future komt uit niet-westerse landen en culturen: Wu Man, de Chinese pipaspeler tot de Inuit-keelzangeres Tanya Tagaq. Het kwartet is een graag geziene gast op het Holland Festival. In 2014 begeleidde het de dansers van het Nederlands Dans Theater. Twee jaar later, in 2016, trad het kwartet op tijdens de Holland Festival Proms, met onder meer werk geschreven voor het Kronosproject Fifty for the Future.

Meer

CREDITS

muziek
Laurie Anderson, Steve Reich, Terry Riley, George Gershwin e.a.
concept
Trevor Paglen
technisch directeur
Cullen Miller
uitvoering
Kronos Quartet:
David Harrington, viool,
John Sherba, viool
Hank Dutt, altviool
Sunny Yang, cello
met dank aan
AI Now Institute, Altman Siegel Gallery, Cantor Arts Center, Metro Pictures Gallery en Obscura Digital