Trio van muziek, film en schilderkunst

Richters Patterns

opening Holland Festival 2018

Morton Feldman, Marcus Schmickler, Corinna Belz, Ensemble Musikfabrik, Cappella Amsterdam

Ensemble Musikfabrik laat u luisteren naar de kleurrijke doeken van Gerhard Richter en kijken naar de muziek van Marcus Schmickler. Richters Patterns is een samenwerking tussen muziek, film en schilderkunst. Gerhard Richter is een van de grootste kunstenaars van deze tijd, bekend om onder andere zijn abstracte doeken met vaak intense kleuren. Regisseur Corinna Belz stelde een film samen uit foto’s van fragmenten van de schilderijen. Marcus Schmickler componeerde de muziek, die net als de film een methode van Richter toepast: spiegelen, delen en herhalen. In deze uitvoering in de Gashouder beïnvloeden beeld en geluid de perceptie van de kijker en ontstaat een compleet nieuwe ervaring. Voorafgaand hieraan speelt Ensemble Musikfabrik met Cappella Amsterdam Rothko Chapel (1971) van Morton Feldman, een van Gerhard Richters lievelingscomponisten. Het serene Rothko Chapel is gebaseerd op het werk van schilder Mark Rothko.

programma

Rothko Chapel (1971)
Morton Feldman (1926-1987)

Richters Patterns (2016)
Marcus Schmickler (1968) / Corinna Belz (1955)
muzikale installatie voor 18 musici, electronica en film

achtergrondinformatie

Ensemble Musikfabrik wil over de grenzen van het strikt muzikale heen kijken. Met de productie Richters Patterns voegen de moderne-muziekspecialisten uit Keulen de daad bij het woord met een zeer

bijzondere samenwerking tussen schilder Gerhard Richter, regisseur Corinna Belz en componist Marcus Schmickler. 

Gerhard Richter droomde al jaren van een synthese tussen beeldende kunst en moderne muziek. Met dat doel maakte hij foto’s van uitsneden van een nieuwe serie werken die in mei 2016 voor het eerst tentoon werd gesteld in New York. Regisseur Corinna Belz (bekend van de documentaire Gerhard Richter Painting, 2011) maakte uit het beeldmateriaal een film die niet werd opgenomen met camera’s maar die ontstond met behulp van een speciaal voor het project geprogrammeerd computeralgoritme. Voor de 32 minuten durende voorstelling werden ruim 60.000 afbeeldingen gegenereerd en bewerkt, die door editor en cinematograaf Rudi Heinen tot bewegend beeld werden gemonteerd. 

‘De film is samengesteld uit tal van ornamentele patronen’, vertelt Corinna Belz. ‘Die structuren worden gaandeweg steeds verfijnder, totdat ze in een snelle beweging van horizontale strepen culmineren, vergelijkbaar met Richters Streifenbilder. Omdat vaak over de sterke visuele ritmiek van Richters kunst wordt gesproken, lag het voor de hand dat een filmische toepassing van zijn werk ook een muzikale laag zou krijgen. Je zou kunnen zeggen dat de muziek van Marcus Schmickler de visuele puls hoorbaar maakt die uit de animatie van het beeld materiaal naar voren komt.’ 

De Duitse componist Marcus Schmickler (ook bekend als medeoprichter van het DJ-collectief Brüsseler-Platz-10a-Musik en postrock-producer Pluramon) schreef de muziek bij Richters Patterns (2016) parallel aan de totstandkoming van de film. Film en compositie volgen zo hun eigen logica, waardoor er doelbewust wrijving ontstaat tussen beeld en klank. Weliswaar putte ook Schmickler inspiratie uit Richters Streifenbilder tijdens het componeren. In deze serie rekt de schilder zeer smalle uitsneden uit reproducties van zijn abstracte werk uit tot nieuwe schilderijen met een karakteristiek streeppatroon. ‘Ik heb die techniek willen ‘verlengen’ in het domein van klank en tijd’, aldus Schmickler. ‘De muziek ontwikkelt zich bovendien extreem langzaam, waardoor de indruk van een lineair tijdsverloop naar de achtergrond verdwijnt. Als luisteraar neem je de klanken waar alsof je naar een schilderij kijkt.’ 

De relatie tussen schilderkunst en muziek is een belangrijk thema geweest in de muziek van de vorige eeuw. Neem het werk van de Amerikaanse componist Morton Feldman, die een groot bewonderaar was van abstract-expressionistische schilders als Jackson Pollock, Philip Guston en Mark Rothko. Ter nagedachtenis aan laatstgenoemde componeerde Feldman in 1971 Rothko Chapel, waarvoor hij inspiratie putte uit de veertien zwarte doeken die in de gelijknamige kapel in Houston (Texas) hangen. Met haar soft focus sound, monochrome klankvelden en schijnbaar gestolde tijdsverloop lijkt Feldmans muziek zich als een canvas in de tijd te ontvouwen. Zijn werk onttrekt zich aan talige vergelijkingen, kent geen narratief, geen dramatische ontwikkeling van thema’s en verloopt eerder ruimtelijk dan lineair. Ernaar luisteren is als je blik over een schilderij laten glijden.

Meer

biografieën

Marcus Schmickler (Keulen, 1968) kwam al op jonge leeftijd in contact met de muziek van Karlheinz Stockhausen, toen zijn ouders naar diens woonplaats Kürten verhuisden. Hij studeerde vervolgens

elektronische muziek bij Hans Ulrich Humpert en compositie bij Johannes Fritsch aan de Hochschule für Musik und Tanz in Keulen en bracht in 1992 zijn eerste solorelease uit bij het Franse label Odd Size. Schmickler was in 1995 medeoprichter van het DJ-collectief Brüsseler-Platz-10a-Musik en produceerde in 1996 zijn eerste volledig digitale postrock-album Pickup Canyon onder het pseudoniem Pluramon. Vanaf het midden van de jaren negentig ontpopte Schmickler zich tot een productief en veelzijdig componist voor film, theater en radiohoorspelen. Hij werkte veelvuldig samen met de Berlijnse toneelschrijver Felix Ensslin en componeerde voor elektronica, koor, kamerensemble en orkest. In 2009 schreef Schmickler in het kader van het Internationale Jaar van de Astronomie het grootschalige werk Bonner Durchmusterung, voor elektronica en beeldprojecties, waarvoor hij zich baseerde op sterrenkundige data-analyses. 

Corinna Belz (Marburg, 1955) is filmmaker, scriptschrijver en acteur. Belz studeerde filosofie, kunstgeschiedenis en film-, theater- en televisiewetenschappen in Keulen, Berlijn en Zürich, en geldt als een van Duitslands meest vooraanstaande documentairemakers van het moment. Haar doorbraak kwam in 2002 met de documentaire Ein anderes Amerika (winnaar van de Filmpreis des Deutschen Anwaltvereins), waarin zij de Verenigde Staten van na de aanslagen op het World Trade Center portretteert. Voor haar bioscoopfilm Gerhard Richter Painting (2011), in Nederland onder meer te zien bij VPRO Cinema, verbleef zij drie jaar in het atelier van de Duitse schilder en kreeg zij de Deutsche Filmpreis 2012 uitgereikt in de categorie beste documentaire. In 2016 verscheen Belz’ Peter Handke. Bin im Wald. Kann sein, daß ich mich verspäte in de bioscoop. 

Ensemble Musikfabrik is een in Keulen gevestigd gezelschap voor eigentijdse muziek dat beschouwd wordt als een van de toonaangevende groepen op dit vlak. Musikfabrik werd opgericht in 1990 en debuteerde in april 1991 onder de naam Ensemble Neue Musik Nordrhein-Westfalen tijdens de Wittener Tage für neue Kammermusik. De missie van Ensemble Musikfabrik is het realiseren van onbekende en nieuwe composities, waarvoor het ensemble in veel gevallen de opdracht heeft gegeven. Musikfabrik heeft hechte samenwerkingsverbanden opgebouwd met kunstenaars als Louis Andriessen, Stefan Asbury, Richard Ayres, Harrison Birtwistle, Peter Eötvös, Vinko Globokar, Heiner Goebbels, Toshio Hosokawa, Nicolaus A. Huber, Mauricio Kagel, Helmut Lachenmann, Wolfgang Rihm, Karlheinz Stockhausen, Sasha Waltz en Hans Zender. Het ensemble presenteert zijn repertoire in ongeveer tachtig concerten per jaar binnen en buiten Duitsland, en heeft bij de WDR een eigen serie met wereldpremières. Interdisciplinaire projecten met live-elektronica, dans, theater, film, literatuur en beeldende kunst verbreden de gebruikelijke vorm van het gedirigeerde ensembleconcert evenzeer als kamermuziek, discussieconcerten en improvisaties. Ensemble Musikfabrik is veel op het Holland Festival te zien geweest. Vorig jaar speelde het met elektronicapioniers Mouse on Mars, dirigent André de Ridder en een groep percussierobots in het programma robots/non/robots

Kamerkoor Cappella Amsterdam werd in 1970 opgericht door Jan Boeke en staat sinds 1990 onder de artistieke leiding van chef-dirigent Daniel Reuss. Het koor legt zich toe op zowel moderne als op oude muziek en schenkt speciale aandacht aan werk van Nederlandse componisten, variërend van Sweelinck tot Louis Andriessen en Ton de Leeuw. Componisten als Robert Heppener en Jan van Vlijmen componeerden speciaal voor het koor. Cappella Amsterdam levert geregeld bijdragen aan operaproducties, zoals Karlheinz Stockhausens SONNTAG aus LICHT bij de Opera van Keulen (2011) en Wolfgang Rihms Dionysos tijdens het Holland Festival 2010. Ook vervulde Cappella Amsterdam een belangrijke rol in de Nono-trilogie tijdens het Holland Festival 2014. Naast samenwerkingen met Nederlandse topensembles en -orkesten, zoals het Orkest van de Achttiende Eeuw, het Koninklijk Concertgebouworkest en ASKO|Schönberg, werkt het Cappella Amsterdam met vooraanstaande internationale gezelschappen als de Akademie für Alte Musik Berlin, het RIAS Kammerchor, Ensemble Musikfabrik, Il Gardellino en het Ests Philharmonisch Kamerkoor. In 2010 werd het koor genomineerd voor de Amsterdamprijs voor de Kunst en voor de Edison Klassiek Luister Publieksprijs. Een opname (2010) van Frank Martins Golgotha werd genomineerd voor een Grammy. Een cd (2012) met koorwerken van Leoš Janáček en de opname (2016) van Arvo Pärts Kanon Pokajanen werden beide bekroond met een Edison Klassiek.

Meer

CREDITS

muziek
Morton Feldman,
Marcus Schmickler
dirigent Rothko Chapel
Daniel Reuss
film
Corinna Belz
film naar idee van
Gerhard Richter
uitvoering
Ensemble Musikfabrik, Cappella Amsterdam
musici Rothko Chapel
Ulrich Löffler, piano
Dirk Rothbrust, slagwerk
Axel Porath, altviool
live electronica
Marcus Schmickler
geluidsregie
Paul Jeukendrup
productie
Ensemble Musikfabrik
met steun van
Kunststiftung NRW tijdens Campus Musikfabrik

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR