George Benjamin begeleidt in Tuschinski filmklassieker van Fritz Lang

Der müde Tod

Fritz Lang, George Benjamin

De zwijgende filmklassieker Der müde Tod (1921) van Fritz Lang wordt live op piano begeleid door George Benjamin. De expressionistische, romantische film, internationaal ook bekend onder de titel Destiny, volgt meerdere tragische verhaallijnen, waaronder die van een vrouw op zoek naar hereniging met haar dode man. George Benjamin, dit jaar focuscomponist op het festival, begeleidt al sinds zijn studententijd zwijgende films. Hierdoor leerde hij, naar eigen zeggen, veel dat hem later van pas kwam als operacomponist. Zijn aanpak: de clichés van filmmuziek vermijden, zoveel mogelijk spontaan op de beelden reageren – het liefst zonder voorkennis van de film – en soms tegenkleuren aanbrengen. De bioscoop Pathé Tuschinski, geopend in 1921, is de perfecte plek om het scheppingsproces van een van de grootste componisten van deze tijd live te aanschouwen.

achtergrondinformatie

'Geloof me: mijn taak is zwaar. Het is een vloek. Mensen te zien lijden en te worden gehaat om mijn gehoorzaamheid aan God heeft me moe gemaakt.’  Deze woorden komen uit de mond van de Dood,

een vermoeide oude man, die met tegenzin zijn werk doet. Hij wil helemaal geen mensen van de aarde wegrukken, maar het is helaas zijn taak. Deze verbeelding van de dood is een van de verrassingen van Der müde Tod (1921), een Duitse expressionistisch-romantische allegorie van regisseur Fritz Lang over liefde en dood. In de meeste films over de dood zien we een enge man met een zeis, maar in Der müde Tod is hij een meelevende man die lijdt onder het verdriet dat hij veroorzaakt. 

Kan liefde de dood overwinnen? Natuurlijk niet, maar Fritz Lang bewees dat dat niet wil zeggen dat je er geen fantasievolle film over kunt maken. Met Der müde Tod gaf de 31-jarige ambitieuze regisseur twee jaar na zijn speelfilmdebuut een geweldig visitekaartje af. De film was een eerste staalkaart van zijn fabelachtige kunnen. Twee jaar later maakte hij het aangrijpende meesterwerk M – Eine Stadt sucht einen Mörder, vier jaar later gevolgd door het fenomenale spektakelstuk Metropolis.

Der müde Tod voert een verliefd jong stel op dat in een koets naar een stadje rijdt. Als onderweg een in het zwart geklede, zwijgzame lange man instapt, verandert de sfeer van jolige verliefdheid in unheimisch. Dat de vreemdeling in het stadje een stuk land naast het kerkhof koopt en er een hoge ondoordringbare muur omheen bouwt, is geen goed voorteken. Korte tijd later verdwijnt de geliefde van de vrouw spoorloos met de zwijgzame man, die de Dood blijkt te zijn. Als zij hem vindt en wanhopig smeekt om de terugkeer van haar geliefde sluit de Dood een weddenschap met haar: ze krijgt haar beminde terug als zij in één van de drie historische perioden waar de Dood haar naar toe stuurt een jongen, die een verboden liefdesrelatie heeft, van een gewelddadige dood kan redden. In de Middeleeuwse Arabische wereld dreigt een jongen vermoord te worden door een kalief, in het zeventiende-eeuwse Venetië door een adellijke machthebber en in China door een jaloerse keizer. De zwart-romantische film eindigt met een ontroerend slotakkoord, waarin de geliefden zich verenigen in de dood.

Doordat Der müde Tod in drie historische perioden speelt, kon Lang zich uitleven in het creëren van verschillende sferen. Zijn interesse in special effects en visuele hoogstandjes, die met Metropolis tot een absolute climax kwam, is al volop te vinden in Der müde Tod. De film bevat voor die tijd publieksverbijsterende beelden, zoals een vliegend tapijt en een vliegend paard, geesten die door muren lopen, in varkens veranderende mensen en een in een zandloper veranderend bierglas. Imponerend is ook het Chinese miniatuurleger, dat Lang realiseerde door beelden over elkaar te projecteren. In één ding was Lang, die in 1933 de Hitlerdictatuur ontvluchtte, niet vernieuwend: Der müde Tod kijkt, net als al zijn tijdgenoten, met een Eurocentrische exotische blik naar andere culturen.

George Benjamin begeleidt al stille films sinds hij een student was in Cambridge. Het was een manier om zijn gretige improvisatiedrift te kunnen uiten. Als kind al kon hij uren achter elkaar ongestoord achter de piano zitten improviseren. Benjamin is een groot liefhebber van films, dus dit was voor hem een uitstekende bijbaan. Naar eigen zeggen leerde hij hierdoor bovendien een aantal dingen die hem later als operacomponist goed van pas kwamen. Tegenwoordig doet hij dit veel minder vaak. De laatste keer was in 2010, in de Amerikaanse stad Ojai. Zijn aanpak is naar eigen zeggen simpel: ’Wees dienstbaar aan de film en word zelf volledig onzichtbaar in het donkere theater.’

Meer

biografie

De Britse componist George Benjamin (1960) was amper zestien toen hij naar Parijs trok om te studeren bij Olivier Messiaen. Na verdere studies bij Alexander Goehr aan King’s College (Cambridge) maakte 

hij in 1980 zijn debuut bij de BBC Proms met zijn orkeststuk Ringed by the Flat Horizon. Hierna volgden A Mind of Winter (1981) en At First Light (1982), werken die steevast worden geroemd om hun kleurrijke orkestraties en klankschoonheid. In de jaren negentig ontwikkelde de componist een meer uitgebeende en op vorm gerichte componeerstijl die leidde tot Three Inventions for Chamber Orchestra (1995) en Palimpsests (2002). Met Into the Litte Hill (gecomponeerd in 2006 en in 2007 te zien tijdens het Holland Festival) zette Benjamin zijn eerste schreden in het muziektheater. Deze kameropera markeerde het begin van zijn samenwerking met toneelschrijver Martin Crimp, met wie hij in 2012 de opera Written on Skin maakte, die in première ging op het Festival International d'Art Lyrique d'Aix-en-Provence (en die datzelfde jaar te zien was in een productie bij De Nationale Opera). De productie toerde langs twintig operahuizen over de hele wereld. Lessons in Love and Violence (2017) is hun derde gezamenlijke operaproject. 

Benjamins werk wordt wereldwijd uitgevoerd, vaak onder leiding van hemzelf. Als dirigent staat hij geregeld voor internationaal gerenommeerde orkesten en ensembles, waaronder de Berliner Philharmoniker, London Sinfonietta, het Mahler Chamber Orchestra en Ensemble Modern. In 2015 dirigeerde hij bij Het Concertgebouworkest, waarmee hij een speciale band heeft, zijn eigen Dream of the Song. George Benjamin woont en werkt in Londen, waar hij sinds 2001 verbonden is aan het King’s College als Henry Purcell Professor of Composition. Hij doceerde sinds 1999 meermaals bij het Tanglewood Festival of Contemporary Music (Massachusetts). George Benjamin werd in 2015 benoemd tot Commandeur de l’Ordre des Arts et des Lettres en is in 2017 geridderd. In 2018 is hij componist in focus tijdens het Holland Festival.

Meer

CREDITS

regie
Fritz Lang
restauratie (2016)
Friedrich-Wilhelm-MurnauStiftung, Wiesbaden
muziek, piano
George Benjamin