Een spectaculaire ‘opera-operatie’ over de werking van tirannie

Octavia. Trepanation

Boris Joechananov, Dmitri Koerljandski, Stanislavsky Electrotheatre

Octavia. Trepanation legt de bloederige werking van de revolutie bloot. Deze opera – die op het Holland Festival in wereldpremière gaat – is van componist Dmitri Koerljandski en regisseur Boris Joechananov, artistiek directeur van het Stanislavsky Electrotheatre uit Moskou. Ze noemen het zelf een ‘opera-operatie’, want op het podium staat onder andere een gigantische replica van Lenins hoofd, waarvan de schedel wordt gelicht. Koerljandski’s muziek bestaat uit opgerekte socialistische hymnen. Daarover­heen zingen de solisten teksten van de marxistische revolutionair Leon Trotski en delen uit Octavia, een toneelstuk, toegeschreven aan Seneca, over de Romeinse keizer Nero. Kan kunst tirannie verklaren?

Programmaboek

Focus: democratie

Een aantal festivalkunstenaars kijkt dit jaar naar de problemen waar westerse democratische landen mee te maken hebben. De Franse filosoof Alexis de Tocqueville bewonderde de democratie vanwege de maatschappelijke gelijkheid. Ook zag hij de gevaren ervan. 


Regisseur Romeo Castellucci maakt dit jaar La democrazia in America, naar het gelijknamige boek (1835) van De Tocqueville. In The Gabriels beschouwt regisseur Richard Nelson het afgelopen Amerikaanse verkiezingsjaar door de ogen van een doodgewone familie. Andere kunstenaars richten zich op de problematiek in democratische naties, zoals de vluchtelingenkwestie in de voorstellingen van regisseurs Dieudonné Niangouna en ThomasBellinck. Weer anderen tonen de dreiging van geweld (Demolishing everything with amazing speed), tirannie (Octavia) of het vormgeven aan activisme (The Tempest Society). Filmregisseur Julian Rosefeldt kijkt in Manifesto naar de relatie tussen kunst en samenleving.

We presenteren twee nationale theaterhuizen met elk een eigen staat van de natie: My Country van het National Theatre uit Londen en The Nation van Het Nationale Theater uit Den Haag. Beide voorstellingen tonen een verscheurd land waarin niemand, van politici tot burgers, verantwoordelijkheid lijkt te durven nemen. Ten slotte zijn er voorstellingen waarin democratie in de vorm is doorgevoerd: het publiek kan – als het dat wil – actief betrokken worden, als voorbijganger, deelnemer of activist. Deze kunstenaars moedigen het publiek aan om de aloude hiërarchie tussen het publiek en de artiesten ter discussie te stellen.

Meer

Achtergrondinformatie

Wat zou je te zien krijgen als je Lenins schedel licht? Dat is het uitgangspunt van de Russische opera Octavia. Trepanation van componist Dmitri Koerljandski en regisseur Boris Joechananov. De opera beleeft in het Holland Festival zijn wereldpremière en draait om angst voor de macht en angst om 

de macht te verliezen. Het is een bewerking van een productie die Joechananov in 1989 maakte op basis van het klassieke Romeinse drama Octavia, toegeschreven aan Seneca, over de scheiding waartoe de dictatoriale keizer Nero zijn echtgenote dwong. Daarnaast gebruikte hij delen uit het essay dat revolutionair Leon Trotsky in de jaren twintig schreef over zijn wapenbroeder Lenin, waarin hij hem afschildert als een god. Voor deze bewerking opera behielden Koerljandski en Joechananov vooral de monologen en dialogen van Nero en zijn leermeester, de filosoof Seneca. Octavia komt alleen aan het eind nog aan het woord, wanneer ze de almachtige keizer voor de voeten werpt dat hij haar niet alleen in ballingschap stuurt, maar bovendien verantwoordelijk zal zijn voor haar dood.

 

De opera verhaalt over tirannie, die het gevolg is van machtshonger en het streven de macht te behouden, aldus Koerljandski. ‘Het is een ziekte die mensen altijd met zich meegedragen hebben. Angst is een mechanisme dat bepaalt hoe mensen de werkelijkheid zien en begrijpen. Angst voor het onverwachte, angst voor verandering. Mensen leven in constante spanning, in afwachting van het noodlot dat hen kan treffen. Ze zullen proberen vast te houden aan wat ze kennen. Dat geldt ook voor machthebbers. Om hun macht te behouden zullen ze alle middelen inzetten die ze hebben. Uit angst nemen ze hun toevlucht tot terreur. Wij gebruiken de beeltenis van Lenin, maar het had net zo goed Stalin kunnen zijn of een andere tiran. De ironie is dat aan alle persoonlijke macht altijd en onherroepelijk een einde komt.’

 

Voor de muziek maakt Koerljandski gebruik van gevonden materialen. In dit geval een revolutionair lied dat iedereen in Rusland kent: Varsjavjanka, geschreven tussen 1879 en 1883 door een Poolse socialistische opstandeling tegen de (Tsaristische) Russen. Het was een van Lenins favoriete liederen. Koerljandski heeft de eerste maten opgerekt tot de lengte van de voorstelling en bewerkt tot een nieuwe compositie. Hij zegt hierover: ‘In feite heb ik een schedellichting uitgevoerd op dat lied. Als je nu luistert naar wat daarbinnen gebeurt, hoor je nieuwe klanken verschijnen. De akkoorden krijgen een nieuwe rijkdom. Over de grondlaag komen elektronische bewerkingen die daar live op worden toegepast. Een derde laag wordt gezongen door een koor dat tonen en micromelodieën uit de grondlaag oppikt, en daaruit nieuwe melodieën laat groeien.’

Meer

Biografieën

Boris Joechananov (1957) is opgeleid als acteur, maar maakte in de jaren tachtig een overstap naar het regisseren. In 1985 richtte hij het eerste onafhankelijke theatergezelschap van de Sovjet-Unie op, Theatre-Theatre. Een jaar later stond hij met drie jonge filmers aan de wieg van Parallel Kino, 

een beweging die films maakte en vertoonde in een opbloeiend underground circuit. De films namen de zegeningen van het Sovjetsysteem onder een kritische, vaak satirische loep. Als filmer hield hij zich in die tijd bezig met wat hij ‘slow video’ noemde: ongehaaste films die de stilstand van het leven in een zieltogende Sovjet-Unie weerspiegelden. In 2006 was zijn film Crazy Prince Fassbinder te zien op het International Film Festival Rotterdam.

In 1989 stichtte hij in Moskou de Vrije Academie, een onafhankelijke school die dreef op het enthousiasme van studenten en docenten, en waarin de verschillende kunstdisciplines in samenhang onderwezen werden. Tijdens de opening ging Octavia in première, een oerversie van de opera die op het Holland Festival zijn wereldpremière krijgt. Sinds 2013 is Joechananov artistiek leider van het Stanislavsky Electrotheatre in Moskou. Joechananov heeft een voorkeur voor producties op grote schaal. Sinds 1986 werkt hij aan de video-roman The Mad Prince, waarvan twaalf delen verschenen zijn. In 2015 creëerde hij een trilogie op basis van L’Oiseau bleu van Maurice Maeterlinck, waarvan de delen op drie opeenvolgende dagen gespeeld werden. In datzelfde jaar ging Drillalians in première, een opera in vijf avondvullende delen, waar zes componisten muziek voor geschreven hebben. Dmitri Koerliandski componeerde het eerste deel.

 

Geboren in Moskou behaalde Dmitri Koerljandski (1976) aan het conservatorium in die stad zijn diploma compositie. Voor zijn muziek heeft hij diverse prijzen gewonnen waaronder de Gaudeamus Muziekprijs in 2003. Hij was in 2008 gastcomponist in het Berlijnse DAAD-programma. Zijn muziek wordt gespeeld door gerenommeerde ensembles als Asko|Schönberg, Ensemble intercontemporain, Slagwerk Den Haag en Klangforum Wien, en is onder meer te horen geweest tijdens de Donaueschinger Musiktage, het Huddersfield Festival en MaerzMusik. Koerljandski was in 2005 oprichter van Tribuna Sovremennoi Muzyki, het eerste Russische tijdschrift dat zich speciaal richt op eigentijdse muziek, en was er tot 2009 hoofdredacteur van. Hij is sinds 2013 muzikaal leider van het Stanislavsky Electrotheatre. Koerljandskimaakt in zijn composities veelvuldig gebruik van gevonden materialen. Hij past vaak live elektronica toe in zijn muziek. Zijn opera Nosferatu (2014) ging over het kwaad dat in iedere mens leeft. Alle klanken zijn ontleend aan geluiden van lichaamsfuncties, zoals de hartslag, de bloedsomloop en de adem. Hij is lid van het jonge componistencollectief Structural Resistance Group. Dit jaar werd hij door het Italiaanse tijdschrift Classic Voice genoemd als een van de honderd belangrijkste componisten van de eeuw. Ook staat dit jaar zijn installatie-performance Commedia Dell'ascolto op de Biënnale van Venetië.

 

Het Stanislavsky Electrotheatre staat in het centrum van Moskou aan de Tverskaja straat, die vanaf het Rode Plein in de richting van Sint-Petersburg loopt. Oorspronkelijk was het een van de eerste grote bioscopen van Moskou, het ARS Electrotheatre, geopend in 1915. Lenin heeft in het theater ooit een belangrijke toespraak gehouden. Na de revolutie vestigde de invloedrijke Russische regisseur en theoreticus Konstantin Stanislavski in het gebouw een studio voor theater en opera. Nu huisvest het gebouw een modern theater waar voorstellingen en films vertoond worden. Boris Joechananov is er sinds 2013 artistiek directeur. Hij wil dat het theater functioneert als vrijplaats voor vernieuwende regisseurs van film, toneel en muziektheater uit binnen- en buitenland. Hij biedt hen de mogelijkheid om er experimenteel theater, eigentijdse opera, performance en andere innovatieve kunstvormen te organiseren. Omdat in dit werk vaak gebruik wordt gemaakt van multimediale technieken en elektronica, is het oude label ‘elektrotheater’ nog altijd van toepassing. Het Stanislavsky Electrotheatre biedt gelegenheid aan componisten om met regisseurs, acteurs en beeldend kunstenaars te werken in gezamenlijke projecten. 

Meer

CREDITS

concept, conceptuele uitwerking
Boris Joechananov, Sergej Adonjev
regie
Dmitri Koerljandski
libretto
Boris Joechananov, Dmitri Koerljandski
regie
Boris Joechananov
decor
Stepan Loekjanov
kostuums
Anastasia Nefedova
choreografie
Andrej Koeznetsov-Vetsjeslov
geluid
Oleg Makarov
Russische vertaling
Sergei Osherov
Engelse vertaling
John Freedman
productie
Stanislavsky Electrotheatre
coproductie
Stanislavsky Electrotheatre, Holland Festival
in samenwerking met
Change Performing Arts

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR