Verstilde, liefdevolle compositie van John Cage

Amores

Ensemble Klang, Saskia Lankhoorn, Joey Marijs

videoclip

inleiding_Diana_YTplayer200x170
Een belangrijke inspiratiebron voor associate artist Bill T. Jones is componist John Cage, een van de grootste vernieuwers van de klassieke muziek uit de 20e eeuw. Het bekendste werk van Cage is 4’33”, waarin de uitvoerde muzikant 4 minuten en 33 seconden helemaal niets doet. Toeval en minimalisme spelen een belangrijke rol in zijn werk en zijn omgang met instrumenten was heel origineel. Zo plaatste hij vloeipapiertjes en gummetjes tussen de pianosnaren om het geluid te beïnvloeden. Zijn vroege, verstilde werk Amores, uit 1943, voor een geprepareerde piano en slagwerk, schreef Cage speciaal voor zijn vriend, de bekende choreograaf Merce Cunningham. Hoewel het eigenlijk voor drie percussionisten en een pianist werd geschreven, wordt het hier door slechts twee musici van Ensemble Klang uitgevoerd. Doordat percussionist Joey Marijs en pianist Saskia Lankhoorn tóch al afzonderlijk hun partijen moesten opnemen vanwege de coronamaatregelen, kon Marijs even goed alle drie de slagwerkpartijen opnemen, wat een bijzondere visuele verdrievoudiging oplevert. Luister en kijk naar Amores, en je begrijpt waarom Bill T. Jones zo van Cage houdt.

Amores


Solo: Prepared Piano

II
Trio: Nine Tom Toms, Pod Rattle

III
Trio: Seven Woodblocks

IV
Solo: Prepared Piano

Amores, een zeldzaam oud werk.

Door de pandemie leren we nieuwe etiquette, zoals iemand helemaal laten uitspreken voordat je iets zegt tijdens een videoconference of zoommeeting. Zo werkt het volgens Pete Harden, artistiek leider van Ensemble Klang, ook in Amores (1943).

Dit vrij onbekende kamermuziekstuk van John Cage bestaat uit vier delen waarbij in het eerste en laatste deel de geprepareerde piano aan het woord is en in de twee delen ertussen het slagwerk. Voor het Ensemble Klang, dat sinds 2003 bestaat en vrijwel alleen nieuwe composities uitvoert van levende componisten, is Amores een zeldzaam oud werk. Het ensemble heeft ervoor gekozen dit werk uit te voeren omdat het eerste en vierde deel oorspronkelijk geschreven zijn voor een choreografie van Merce Cunningham. 

De titel Amores spreekt tot de verbeelding, maar de muziek is verre van romantisch. Het zijn eerder losse elementen, kleine eilandjes van geluiden waar je doorheen reist. Sensueel door de lichte aanraking, dromerig door de vervreemdende geluiden van de prepared piano. In zijn vroege composities verving Cage melodie en harmonie door klankkleur en ritme; percussie heeft de hoofdrol gekregen en het klankuniversum van de piano is opengebroken. Hoewel het lijkt alsof er geïmproviseerd wordt, is de notatie strikt en zijn de instructies exact. Toch is er ruimte voor interpretatie.

De uitvoering ligt in handen van pianiste Saskia Lankhoorn en slagwerker Joey Marijs. Lankhoorn, die de schroefjes, boutjes, moertjes en gummetjes zorgvuldig tussen de snaren van haar concertvleugel aanbrengt, mag zelf de mate en grootte bepalen van de voorwerpen, zolang het maar niet te luid metalig meetrilt. Lankhoorn heeft net als Cage een lichte aanslag op de toetsen. In haar veelgeprezen soloconcerten wordt de luisteraar vaak ondergedompeld in een nieuwe klankwereld. 

Net als Lankhoorn is slagwerker Marijs naar de bouwmarkt gegaan om materiaal te zoeken. De instructie voor Marijs is even cryptisch als logisch: het woodblock mag geen woodblock zijn maar eerder een houten balk, of blok, omdat het niet teveel mag resoneren. Volgens Marijs zocht Cage naar percussieve geluiden die zelfs een geprepareerde piano niet kan produceren. Marijs, heeft veel ervaring met het repertoire van John Cage. Hij is de enige slagwerker in Ensemble Klang en speelt het trio op toms, een rasp en houten blokken.

Meer

biografieën

John Cage (1912-1992) was een Amerikaanse avant-gardecomponist. Hij geldt als een van de grootste vernieuwers van de experimentele muziek in de twintigste eeuw. In 1933 studeerde hij in NewYork

wereldmuziek bij Henry Cowell en compositie bij Adolph Weiss, als voorbereiding op een studie bij Arnold Schönberg. Cage studeerde in Californië vervolgens twee jaar bij Schönberg, die hem later de enige interessante van zijn Amerikaanse studenten noemde. Cage raakte gegrepen door moderne dans en doceerde aan dansopleidingen in Los Angeles en in Seattle, waar hij zijn latere levenspartner Merce Cunningham ontmoette. In zijn componeren werden ritmiek en klankkleur steeds belangrijker, en in 1940 vond hij de ‘prepared piano’ uit: hij stopte allerlei voorwerpen tussen de snaren van de piano met een grote hoeveelheid aan timbres als resultaat. Hij creëerde hiermee, in zijn eigen woorden: ‘een percussie-orkest voor een uitvoerder.’ 

Een van zijn eerste werken voor dit instrument, Sonatas and Interludes (1946-1948), werd goed ontvangen. In 1951 leerde hij de I Tjing of het ‘Boek der veranderingen’ kennen, een klassieke Chinese tekst die onder meer wordt gebruikt om voorspellingen te doen. Voor Cage werd de I Tjing zijn voornaamste gereedschap om toevalsoperaties toe te passen bij het componeren. Een van de eerste resultaten van deze nieuwe methode was Music of Changes voor piano solo uit 1951. Het jaar daarop schreef hij het beroemde 4’33”, een werk waarin de uitvoerende gedurende de voorgeschreven tijd geen enkele noot speelt. Ook maakte hij in deze periode een aantal van de vroegste elektroakoestische composities. Vanaf de jaren zestig groeide Cage’s roem. In de jaren tachtig richtte Cage, wiens toevalsmuziek vrijwel altijd een theatrale kwaliteit had gehad, zich bovendien op opera, en uiteindelijk voltooide hij een serie van vijf Europera's. Cage stierf op 12 augustus 1992. In 2012, 100 jaar na zijn geboorte, organiseerde het Holland Festival, waar in de loop der tijd veel van Cage’s werk gespeeld is, een groot retrospectief.

Het Haagse Ensemble Klang wordt in 2003 opgericht en richt zich zowel op de nieuwe generatie componisten - zoals Peter Adriaansz, Kate Moore, Andrew Hamilton, Matthew Wright en Roi Nachson - als op gevestigde componisten als Heiner Goebbels, Martijn Padding en Louis Andriessen. Ensemble Klang geldt als één van de spannendste ensembles in de Nederlandse hedendaagse muziekpraktijk en heeft inmiddels een indrukwekkend repertoire opgebouwd van speciaal voor hen geschreven werken. Met saxofoons, trombone, keyboards, percussie en gitaar wordt een uniek en veelzijdig geluid neergezet, variërend van fragiel en intiem tot aan de stuwende kracht van een big-band.

Het ensemble treedt zonder dirigent op; een typisch Ensemble Klang-programma combineert complexe muziek, die een virtuoze nauwkeurigheid vereist, met een adembenemend muzikaal risico. Alle leden van het ensemble werken graag en met regelmaat samen: vrijwel ieder seizoen neemt het ensemble deel aan muziektheater-, site-specific- en dansprojecten. Klangleden voelen zich evenzeer thuis in de concertzaal, in de open lucht op een festival als in een popzaal.

Meer

CREDITS

muziek
John Cage
uitvoering
Ensemble Klang
piano
Saskia Lankhoorn
percussie
Joey Marijs