interview Ine Aya'

‘We willen dat je straks de pijn en worsteling van Ine Aya’ voelt’

Interview met de makers van Ine Aya’: Nursalim Yadi Anugerah, Miranda Lakerveld en Uyub Dominikus

door Vincent Kouters


Ine Aya_Lakerveld_Anugehra500x621‘Muziek is voor mij nooit een doel op zich. Ik vind dat er meer moet zijn dan alleen een artistieke motivatie. Muziek kan zo veel meer. Het kan samenlevingen met elkaar verbinden. Het kan culturele en maatschappelijke issues uitvergroten, zoals in ons geval de milieuproblematiek in Kalimantan: de ontbossing, de palmolieplantages. Daarom maak ik muziek.’ 

Dit vertelt de jonge, talentvolle Indonesische componist Nursalim Yadi Anugerah in een repetitielokaal in Amsterdam-West. Daar werkt hij met de Nederlandse librettist en regisseur Miranda Lakerveld aan de muziektheatervoorstelling Ine Aya’, die in juni op het Holland Festival in wereldpremière gaat. Samen met de Kayan-muzikant Uyub Dominikus is hij naar Amsterdam gekomen. Aanvankelijk zou het Nederlandse team afreizen naar Kalimantan, het Indonesische deel van het eiland Borneo. Maar dat was door de lockdown onmogelijk.

Miranda, wat is jouw motivatie om Ine Aya’ te maken?
Miranda Lakerveld: ‘De ontbossing in Kalimantan is een enorm complex probleem waar we allemaal mee verbonden zijn, een 'global clusterfuck'. Europa is medeplichtig aan de ontbossing, we consumeren hier producten die daar voor problemen zorgen. Dat is een verknoping die maar moeilijk te vatten is. Ik denk dat we deze problematiek beter begrijpen als er een dialoog ontstaat tussen alle betrokken partijen. Er is geen simpele oplossing. We kunnen daar niet even heengaan en wat bomen planten. We moeten de complexiteit onder ogen zien, over grenzen samenwerken en onze kijk op de natuur bijstellen. Kunst kan daarbij een belangrijke rol spelen.’ 

Kan opera hierbij helpen?
ML: ‘Bij uitstek. Voor ons lijkt opera misschien een typisch westerse kunstvorm. Maar dat is het niet. Traditioneel muziektheater bestaat al vele jaren en over de hele wereld. De Takna’ Lawe’, een oraal overgeleverd epos van de Kayan, is ook een vorm van opera. Het wordt gezongen en gespeeld. Voor mij is het niet meer dan logisch om dit werk te verbinden aan het Europese operarepertoire als we het willen hebben over problemen in Kalimantan.’ 

Hoe hebben jullie elkaar ontmoet?
Nursalim Yadi Anugerah: ‘Puur toeval. Het was in 2019. Ik was als componist aan het werk aan een andere voorstelling, The Planet – A Lament van Garin Nugroho, die dit jaar trouwens ook te zien is in het Holland Festival. We deden een workshop in Jogjakarta. Miranda zat in een café om de hoek en hoorde ons werken met traditionele klaagliederen. Toen kwam ze meteen kijken.’ 

ML: ‘Uiteráárd, het werkproces klonk me zo vertrouwd in de oren. Daarna raakten we in gesprek. Ik liep al rond met het idee om een opera te maken die de ontbossing in Indonesië aan de kaak stelt. De bedoeling was om dat onderwerp te koppelen aan Der Ring des Nibelungen van Richard Wagner. Ik vertelde Yadi over Erda, de godin van de aarde die waakt over de natuur en die oppergod Wotan waarschuwt voor zijn hebzucht. Yadi zei toen dat de Kayan ook zo’n godin hebben en dat ze Ine Aya’ heet, en dat er een vergelijkbaar verhaal is met een figuur die Hingaan Jaan heet. Hij stelde voor om De Ring te koppelen aan de Takna’ Lawe’, waar al deze mythologische verhalen in verzameld zijn. Ik stuurde Yadi de zestien uur durende Ring en hij stuurde mij het meer dan duizend pagina’s tellende manuscript van de Takna’ Lawe’. Zo zijn we begonnen met werken.’ 

Hoe ging de samenwerking verder, toen de corona-epidemie uitbrak?
NYA: ‘Het is een intense tijd. We hebben tot nu toe alles online gedaan. We zouden vorig jaar onderzoek doen in Kalimantan, maar dat ging niet vanwege corona. Ik kon lange tijd ook zelf geen onderzoek doen bij de Kayan, zoals ik jarenlang gedaan heb. Net voor de reis naar Nederland kon ik gelukkig toch naar Mendalam. Ik sprak met de oudere Kayanleiders van de gemeenschap over ons project, de verhalen van Ine Aya’, de verhalen uit de Takna’ Lawe’ en de rituelen die daarbij horen. We hebben ook Dominikus Uyub bij het project betrokken. Hij is Kayan, speelt sape, een traditioneel instrument, en is leider van AMAN in West-Kalimantan, de organisatie waarin alle inheemse groepen in Indonesië vertegenwoordigd zijn. AMAN is momenteel ook veel bezig met de lokale milieuproblematiek.’ 

ML: ‘Gelukkig kon Yadi het onderzoek doen, zonder die basis hadden we deze voorstelling nu niet kunnen maken. Yadi en ik hebben eenzelfde manier van werken, heel erg geworteld in onderzoek en dialoog. Hij heeft een grote gevoeligheid voor de verschillen tussen culturen en weet de muzikale dialoog op een heel eigen manier vorm te geven. Hij weet enorm veel van de muzikale tradities in Kalimantan en toetst alles wat we doen bij de Kayan’. 

Wat leveren die gesprekken met de Kayan op?
NYA: ‘De situatie op Kalimantan is momenteel zorgelijk. Er is weinig media-aandacht voor de grote milieu- en klimaatproblemen die het eiland teisteren. Het is belangrijk om met lokale groepen te werken en hun perspectief te horen, zij kennen de bossen en de situatie het beste. Het helpt om verhalen en de waarden waar ze naar leven te horen en zien, en hun traditionele kosmologie en wereldbeeld te kennen.’ 

Hoe kan de kosmologie van de Kayan een oplossing bieden voor de huidige problemen?
Uyub Dominikus: ‘De Kayan zien de mens als onderdeel van een groter universum, de natuur. Tot dat universum behoren ook goden en de zielen van onze voorouders. Omdat we die respecteren, gaan we ook respectvol om met de natuur in onze omgeving. Ine Aya’ is de godin die erop toeziet dat dit goed gebeurt. Als de Kayan te maken krijgen met problemen, dan grijpen ze terug op onze lokale gebruiken en kennis. Het gaat erom dat je alleen van de natuur neemt wat je nodig hebt. Niet meer. Zo respecteer je de natuur.’ 

NYA: ‘De Kayan geloven dat ze door Ine Aya’ gestraft worden, als ze de grenzen overschrijden, net zoals Wotan gewaarschuwd werd door Erda. Wereldwijd hebben consumptiepatronen ontbossing veroorzaakt, eerst door houtkap en later ook door palmolieplantages.

ML: ‘Wij zijn aan onze kant van de wereld voor een groot deel verantwoordelijk. Unilever heeft bijvoorbeeld het grootschalig industrieel gebruik van palmolie uitgevonden, voor de productie van allerlei levensmiddelen, van koekjes tot frituurolie. Nu vergroent Unilever, maar de consumptiepatronen die gecreëerd zijn, zijn weerbarstiger. We zijn er allemaal bij betrokken, dat maakt het probleem zo complex. Door de verhalen over Ine Aya’ en Erda naast elkaar te zetten, kunnen we een universeel verhaal creëren waarin we onszelf kunnen herkennen. We kunnen zien hoe we onze natuurlijke grondstoffen misbruiken. In beide verhalen gaat het over een levensboom, die aan het afsterven is.’ 

Hoe is de tekst tot stand gekomen?
ML: ‘De twee mythologische verhalen hebben grote overeenkomsten. We hebben ze naast elkaar gelegd en waar mogelijk in elkaar geschoven. Zo zijn Erda en Ine Aya’ één figuur geworden, ook Wotan en Hingaan Jaan zijn dezelfde. Lalang Buko doet erg denken Brünnhilde en de held Lawe doet denken aan Siegfried. We gebruiken de Takna’ Lawe’ en de Ring als bronmateriaal, maar ook teksten en muziek uit de Kayanrituelen. 

Hoe is de muziek tot stand gekomen?
NYA: ‘Ik ben begonnen bij de traditionele muziek van de Kayan. In die muziek is de natuur een vast thema. Vandaaruit ben ik op zoek gegaan naar een verbindingspunt met Wagner. We proberen de gemene deler te vinden, waaruit nieuwe muziek kan ontstaan. Die vinden we bijvoorbeeld in de leidmotieven die Wagner in de Ring stopte. In de Takna’ Lawe’ is iets soortgelijks te vinden: de habe’s. Het interessante is dat deze leidmotieven in beide werken altijd naar de natuur verwijzen. De rivier, het bos en de lucht hebben stuk voor stuk hun eigen melodie. Zo blijft ook in de muziek de natuur een constante onderstroom’. 

Wat is het verschil tussen jullie en activisten?
ML: ‘Ik zie niet echt een verschil tussen activisten en kunstenaars. Yadi en ik geloven in kunst die met beide benen in de wereld staat en die zich uitspreekt. In deze tijd moet kunst op onze wereld reflecteren. Zeker op een podium als dat van het Holland Festival kan je maatschappelijke thema’s goed agenderen. Het publiek van het Holland Festival bestaat uit kritische kijkers. We kijken ernaar uit om hun perspectief op de voorstelling en dit complexe probleem te horen.’ 

Hoe kan kunst activistisch zijn?
ML: ‘De oude mythologische verhalen hebben hele krachtige symbolen die we allemaal herkennen. Deze symbolen zitten bij iedereen in het systeem. Wagners Ring en de Takna’ Lawe’ zitten er vol mee. Door de dialoog tussen de twee culturen zullen we de gedeelde symbolen nieuw leven in blazen. Zo hopen we dat het publiek in Nederland en in Kalimantan straks in staat is om de pijn en worsteling van Ine Aya’ te voelen. En dat ze door die herkenning meer in staat zijn om de andere kant van het verhaal te begrijpen.’

Ine Aya'
9 - 11 juni, Muziekgebouw
11 juni ook livestream
info & tickets