Bernard Rimé - essay
In welke zin is cultuur essentieel voor ons?

Wie herinnert zich nog zijn of haar laatste theaterbezoek, en de sensatie van samen ergens naartoe gaan? Het is ruim een jaar geleden sinds in Nederland de eerste lockdown van kracht werd. Met een zekere gelatenheid ondergingen we met zijn allen nieuwe regels en prioriteiten. De culturele sector ging samen met vele andere sectoren (vrijwel geheel) op slot. Nu het einde van de pandemie tenminste in Nederland in zicht lijkt, is het tijd voor een diepe, gezamenlijke zucht: we mogen weer! Maar wát mag weer, en waarom is het essentieel kunst live te kunnen ervaren?

Psycholoog Bernard Rimé onderzoekt het belang van gemeenschappelijke ervaringen en het effect op emoties. Kunst en cultuur spelen een grote rol in het gemeenschappelijk maken van inzichten en de verwerking van ingrijpende gebeurtenissen. Speciaal voor het Holland Festival schreef hij hierover een essay. ‘Dat kunst en cultuur wordt beschouwd als eenvoudig vermaak is een ernstige misvatting.’ 


In welke zin is cultuur essentieel voor ons…?

Bernard Rimé


Tijdens de huidige pandemie kreeg ‘cultuur’ het stempel niet-essentieel. Er is van veel kanten op gewezen dat cultuur wel degelijk onmisbaar is. Maar in welke zin is cultuur essentieel voor ons? Dat is een complexe vraag waaraan vaak stilzwijgend voorbijgegaan wordt. Om er een antwoord op te geven is het goed om eerst aandacht te besteden aan de twee betekenissen van het woord cultuur, de ruime en de enge zin. In deze bijdrage wil ik eerst stilstaan bij die beide betekenissen en vervolgens bij dat wat ze onderling verbindt. 

Cultuur in brede zin

In brede zin is cultuur het enorme reservoir aan kennis en regels dat de leden van een samenleving delen. Onze ouders en daarna onze leraren hebben ons die kennis en regels in de loop van jarenlange scholing bijgebracht. Het gaat dan onder andere over onze taal, de manieren om ons te uiten en om te communiceren, onze kennis van de wereld, gedrags- en leefpatronen, maar ook overtuigingen, waarden, normen, fatsoenregels, zeden, gebruiken, gewoontes, structuren en instituties die het sociale leven regelen. Sinds mensenheugenis hebben onze voorouders die verschillende elementen samengevoegd tot een samenhangend geheel, om zo het menselijk bestaan mogelijk te maken. Zonder dat kader zouden we immers geen antwoord hebben op de mysteries van het menselijk bestaan: waar kom ik vandaan, waarom ben ik hier, wat is leven, wat is dood, enzovoort. We zouden verlamd worden door angst. Maar binnen de cultuur vindt ieder de zin voor zijn bestaan, en ook wegen om dat bestaan te ontplooien. 

Cultuur in brede zin is natuurlijk geen statisch gegeven. Onze wereld ontwikkelt zich voortdurend, als zich nieuwe situaties voordoen, er nieuwe informatie beschikbaar komt, er nieuwe crises ontstaan. De cultuur beweegt met die veranderingen mee en ook het collectief zelfbegrip ontwikkelt zich voortdurend. Zonder het te weten draagt ieder van ons daaraan bij. Iedereen heeft zijn aandeel in die collectieve dynamiek. De studie van het sociaal delen van emoties in de sociale psychologie maakt dat duidelijk. Steeds als er iets gebeurt dat afwijkt van wat wij verwachten, gaat er bij ons een bepaald signaal af. Dat is de emotie: die maakt duidelijk dat er een verschil bestaat tussen de feiten en onze voorstelling. Studies tonen aan dat we na een dergelijke emotie stelselmatig met de mensen om ons heen praten over de oorzaak van die emotie en de gevolgen ervan. Hoe sterker een emotie is, des te meer die gedeeld wordt. De studies laten ook zien dat de mensen die naar ons luisterden het verhaal over onze emotie weer delen met hun naasten. Iedereen wil iets zeggen over de gebeurtenis zelf, over oorzaken, gevolgen, manieren om erop te reageren, mogelijke alternatieven en implicaties. Zo verspreidt het commentaar op emotionele gebeurtenissen zich door de samenleving. Door die gesprekken groeit onze gemeenschappelijke kennis over wat ons kan overkomen. Bij rampen of aanslagen wordt iedereen tegelijkertijd getroffen en op zulke momenten neemt de snelheid waarmee emoties sociaal gedeeld worden, exponentieel toe. Dat brengt mensen samen en leidt tot veranderingen op het gebied van regels, principes, voorzorgsmaatregelen, overtuigingen, oordelen en op vele andere terreinen. Na afloop zal de cultuur diepgaand veranderd zijn. 

Emotionele gebeurtenissen signaleren dus de zwakke plekken in onze gedeelde kennis over de wereld. Sociaal delen draagt bij aan het repareren van die plekken. Op deze manier beweegt de gedeelde kennis over de wereld steeds mee met dat wat ons bezighoudt. Maar het is niet de enige manier: de cultuur in enge zin speelt in dat opzicht een essentiële rol. 

Cultuur in enge zin

Cultuur in enge zin gaat over de wereld van voorstellingen, musea, literatuur, exposities, concerten en dergelijke. Die wereld brengt ons in contact met het werk van kunstenaars en uitvoerend kunstenaars. Zij zijn degenen die op een bijzondere manier reageren op wat er in de wereld gebeurt. De meesten van ons reageren defensief op moeilijkheden, dilemma's of crises. We vermijden ze liever, en als dat niet kan, maken we ze minder complex door te kiezen voor een eenvoudiger denkwijze dan normaal. Kunstenaars en uitvoerend kunstenaars daarentegen reageren offensief op de uitdagingen van het menselijk bestaan. Ze gaan moeilijkheden, dilemma's en crises niet uit de weg. Ze bieden het hoofd aan de complexiteit ervan. Om ze te kunnen bevatten, creëren ze structuren, kaders, perspectieven en modellen. Op die manier geven ze aanzetten tot zingeving, daar waar de zin ontbreek. In culturele instellingen leggen zij ons die aanzetten tot zingeving voor. Een essentieel onderdeel van hun talent is dat ze die aanzetten uitdrukken in vormen die tot doel hebben ons te "raken". Ze willen onze aandacht vangen en onze emoties opwekken. 

Cruciaal voor de impact die de aanzetten tot zingeving van kunstenaars en uitvoerend kunstenaars op ons hebben, is dat ze een beroep doen op onze aandacht en emoties. Een recente wetenschappelijke studie naar collectieve evenementen (voorstellingen, bijeenkomsten) laat zien dat 'co-attention', dus aandacht die men deelt met andere toeschouwers, allerlei verschillende effecten heeft op de mensen die bij die evenementen aanwezig zijn. Vergeleken met geïsoleerde aandacht is de cognitieve verwerking bij gezamenlijke aandacht veel diepgaander en wordt informatie beter onthouden. Een ander effect is dat emoties versterkt worden. Ook bevordert deze vorm van aandacht het onderling afstemmen van gedragingen en overtuigingen tussen de deelnemers. Van haar kant heeft de studie van collectieve emoties aangetoond dat emoties die gezamenlijk door deelnemers ervaren worden, een gevoel van eenheid met de groep doen ontstaan en de sociale cohesie bevorderen. Ze leiden ook tot de groei van het zelfvertrouwen en positieve affecten bij de deelnemers. Daarnaast versterken ze de ontvankelijkheid voor de overtuigingen en waarden die door het evenement onder de aandacht worden gebracht. 

Alles bij elkaar genomen worden de deelnemers door de gezamenlijke effecten van het delen van aandacht en emoties tegelijk ontvankelijker en mentaal actiever ten aanzien van wat er in de voorstelling aan de orde wordt gesteld. Het gevoel tot een gemeenschap te behoren, wordt versterkt. En op persoonlijk vlak ontstaan zelfvertrouwen en een positief gevoel. Deze breed gedocumenteerde effecten strekken zich uit tot ver na het collectieve evenement. Daar komt nog bij dat de deelnemers na de voorstelling hun ervaringen delen met hun sociale netwerk. Door die uitwisseling dringen de aanzetten van kunstenaars en uitvoerend kunstenaars nog breder door in de samenleving en dus in de cultuur. 

Wat de twee betekenissen – en ook ons – verbindt 

Het voorgaande laat zien dat wanneer cultuur in smalle zin in stand gehouden wordt, kunstenaars en uitvoerend kunstenaars ook de voorhoede vormen van de ontwikkeling van de cultuur in brede zin. Een voorstelling is dus een moment waarop we bijeenkomen om samen, op afstand te voelen, ervaren en na te denken over bepaalde aspecten van het menselijk bestaan die kunstenaars hebben vormgegeven. Uitvoeringen van het klassieke repertoire activeren bij de kijkers gevoelens en gedachten en stimuleren gesprekken over de steeds terugkerende problemen van het menselijk bestaan. Eigentijdse voorstellingen doen hetzelfde, maar dan voor problematiek die hier en nu in ons bestaan en in onze samenleving speelt. Door ons mee te nemen naar de kern van wat ons nu bezighoudt, dwingen ze ons om ons te concentreren op wat voor ons onderwerp van gesprek is of zou moeten zijn. 

Het contact van het publiek met kunstuitingen en cultuurinstellingen wordt meestal beschouwd als eenvoudig ; ‘vermaak’. Dat is een ernstige misvatting. Ons dagelijks leven speelt zich vooral af op individueel vlak of in relatie tot anderen, maar waar cultuur is, verbinden we ons weer met onze gedeelde wereld en denkwereld. Elke voorstelling waaraan we deelnemen, kan ons laten beseffen dat we iets delen: een gemeenschappelijke denkwereld, gemeenschappelijke overtuigingen en regels – dat we een zingeving delen. We vinden weeraansluiting bij dat wat ons maakt tot wat we zijn en bij wat we als leden van de samenleving delen. 

Cultuur is onze essentie. We hebben haar met de moedermelk binnengekregen. Ze vormt het kader van ons bestaan. Ieder van ons speelt een rol in het onderhouden en ontwikkelen ervan. Het contact met het gemeenschappelijke dat ontstaat door bemiddeling van kunstenaars is er om dat kader concreet en reëel te maken en om het actueel te houden.

 

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
biografie Bernard Rimé
Bernard Rimé is emeritus professor Psychologie aan de Universiteit van Louvain (Louvain-la-Neuve) en actief als onderzoeker bij IPSY, het Instituut voor Onderzoek in de Psychologische Wetenschappen van deze universiteit. Momenteel werkt hij als docent aan de Universiteit van Lille (Frankrijk). In de laatste twee decennia documenteerde hij met zijn onderzoek hoe emoties sociale communicatie sterk stimuleren, hoe emotionele informatie zich over sociale netwerken verspreidt, en hoe het sociaal delen van emoties een impact heeft op sociale banden. Met zijn huidige onderzoek bestudeert hij de individuele en collectieve effecten van collectieve emotionele expressie bij massabijeenkomsten als burgerlijke of religieuze plechtigheden, herdenkingen, collectieve festiviteiten, sport-, muziek- en volksevenementen, of sociaal-politieke gebeurtenissen.