Blog

Tirannie zonder gezicht

Door: René van Peer

11.6.2017

Octavia © Stanislavsky Electrotheatre

De Romeinse tiran Nero, zijn voormalige echtgenote Octavia en zijn
leermeester, de filosoof Seneca. De grondleggers van de Sovjet-Unie: Vladimir Iljitsj Lenin en Leon Trotski. Het terracotta leger dat in 1974 ontdekt werd in China. In de opera Octavia. Trepanation ploegen regisseur Boris Joechananov en componist Dmitri Koerljandski de geschiedenis om. Ze leggen bronnen van geweld bloot door de schedel van Lenin te lichten. De opera wordt door hun ingreep een operatie die de wereld van dat geweld zou moeten genezen.

Joechananov en Koerljandski hebben voor het libretto teruggegrepen op twee teksten die de regisseur in 1989 gebruikte voor een opvoering van het toneelstuk Octavia, toegeschreven aan Seneca, en fragmenten uit een essay dat Trotski over Lenin schreef net na diens overlijden in 1924. Volgens Joechananov hebben de opera en die eerdere voorstelling verder niets gemeen. Hij legt uit: ‘Het project Octavia ontstond in een periode van optimisme en euforie in de toenmalige Sovjet-Unie. Alles leek mogelijk. Mensen voelden zich vrij. Zelf had ik een voorgevoel van dreigend noodlot: het uiteenvallen van het wereldrijk, bloedvergieten op ongekende schaal, oorlog. Dat was het thema van de oorspronkelijke voorstelling. Als toneel gebruikten we de kelders en souterrains van woonkazernes. Ik vroeg deelnemers om te improviseren, performances uit te voeren en rituele acties. Na afloop kwamen ze naar buiten en verbrandden ze hun kostuums op straat. Ik heb Trotski’s essay gebruikt omdat die tekst zowel een traditie van zeventig jaar ideologie als een generatie vertegenwoordigde, waarmee het contact in één klap verbroken was. Ik heb daar het stuk van Seneca aan toegevoegd als een aanvullende tekstlaag.’Octavia Trepanation © Andrey Bezukladnikov 14

‘De opera verschilt er radicaal van’, aldus Joechananov. Het genre is al anders, maar ook de vorm, de scenografie, de selectie van de tekstfragmenten. En het thema. Octavia. Trepanation gaat over tirannie. ‘Een tirannie zonder gezicht’, zegt hij. Net als het koor, dat uitgedost is als het terracotta leger, maar zonder hoofden. Voor het libretto hebben Koerljandskien hij zich geconcentreerd op de dialoog tussen de keizer en zijn leermeester uit Octavia. De filosoof Seneca (4 v. Chr. - 65 na Chr.) was een aanhanger van de Stoa, een stroming die gematigdheid en rationaliteit voorstond en ethisch handelen hoog in het vaandel had staan. In het stuk is hij de stem van de rede, die Nero vraagt zijn verstand te gebruiken. De keizer reageert daarop door zich steeds verder te ontpoppen als een tiranniek heerser, die beslist over leven en dood van de mensen om hem heen, van zijn onderdanen. Hij vermoordt zijn moeder, verbant zijn vrouw, draagt Seneca op zelfmoord te plegen door zijn polsaders te openen, en verwoest uiteindelijk Rome, de stad waar hij de verpersoonlijking van is, in een vlammenzee. In de opera brengen de makers China, Rome en Rusland samen. Joechananov: ‘Voormalige wereldrijken, die alle drie de uiterste vorm van tirannie belichaamden. De eerste keizer van China wilde met zijn leger begraven worden. Zijn adviseurs vonden dat geen goed idee en stelden voor hem na zijn dood beelden van krijgers mee te geven, die tot in de kleinste details van kostuum en wapenrusting op echte soldaten zouden lijken.

In de opera hebben de krijgers geen hoofd, geen persoonlijkheid.Ze lijken meer dan levensgroot, maar in hun bewegingen zijn ze onbeholpen, als kinderen die net hebben leren lopen. Ook hun manier van zingen heeft iets naïefs. Zij vertegenwoordigen de onderwereld, een van de drie werelden waarin de handeling zich afspeelt. Daarnaast zijn er de realiteit en de hemel, zeven en een halve meter boven de grond in de schedel van Lenin, die gelicht wordt en waar allerlei waanbeelden te zien zijn. Na Lenins overlijden hebben artsen daadwerkelijk zijn hersenen verwijderd om de doodsoorzaak vast te stellen. Hij stierf aan een beroerte. Toen zijn missie volbracht was, zijn z’n hersenen als het ware ontploft. Hersenen zijn een autonome entiteit die ieder voor zich moet zien te temmen. Anders worden we tirannen. Dat kan enkel leiden tot zelfdestructie. Dat is de les die Seneca ons wil meegeven.’Octavia Trepanation © Luciano Romano 14

Koerljandski heeft het idee van trepanatie, ofwel schedellichting, ook toegepast in de muziek die hij voor de opera schreef. Uitgangspunt is een revolutionair lied, Varsjavjanka, in de uitvoering van het koor van het Rode Leger. ‘Het is een lied dat mensen nog steeds zullen associëren met de revolutie, met de Sovjetperiode’, zegt hij. ‘Ik heb alleen de eerste paar maten gebruikt. Die heb ik opgeblazen tot de negentig minuten die de opera duurt. Het is alsof je een zandkorrel oneindig uitvergroot. Hoewel de oorsprong onherkenbaar is geworden, is al het materiaal in de muziek erop gebaseerd. De melodieën van de aria’s zijn eruit ontwikkeld. Het koor zingt de akkoorden, maar vormt eigenlijk een omgeving waarbinnen de solisten zich bewegen. Het koor is anoniem. Elke zanger zit verscholen in een harnas van het terracotta leger. Zij vormen een macht die gemanipuleerd kan worden door een dictator. Ze hevelen alle persoonlijke verantwoordelijkheid over naar die ene machthebber. Dat is de bron van alle geweld dat anderen wordt aangedaan uit naam van een hogere macht. Aan het slot komt Agrippina, de moeder van Nero, uit de onderwereld om de misdaden van haar zoon in verleden, heden en toekomst op te sommen. Uiteindelijk zegt ze: ‘Ik ben verantwoordelijk, je zult je bij me voegen. Wat rest is liefde.’ Dat wordt overgenomen door het koor. Daar ligt de mogelijkheid om te genezen. De zangers van het koor leggen hun wapenrusting af waar ze anderhalf uur lang onder gezwoegd hebben. Ze krijgen een naam. Ze krijgen een gezicht. Ze handelen niet meer als een kudde die gecommandeerd kan worden.’

Octavia. Trepanation -  Boris Joechananov, Dmitri Koerljandski, Stanislavsky Electrotheatre                                                                
do 15 juni & vr 16 juni 2017                                          
Muziekgebouw aan 't IJ                                                                  
Meer informatie en kaarten

HF BLOG