Blog

Thema’s en inspiratiebronnen Setan Jawa

Door: Sadiah Boonstra

16.6.2017

Blog Setan Jawa Erik Wirasakti 6Garin Nugroho werd voor Setan Jawa geïnspireerd door de zwijgende filmtraditie die floreerde in de vroege twintigste eeuw in Duitsland. De zwart-witfilms Nosferatu (1922) en Metropolis (1927) zijn hiervan twee beroemde voorbeelden. Ook putte Nugroho inspiratie uit zijn jeugdherinneringen aan wajang, het Indonesische schaduwpoppentheater. De schaduwen van de wajang (dat ‘schaduw’ of ‘zwart-wit’ betekent) vormen voor Nugroho de brug tussen de werkelijkheid en de mystieke wereld. Om deze redenen is Setan Jawa in zwart-wit gefilmd.

Kolonialisme
De twintiger jaren vormen de achtergrond waartegen het verhaal zich afspeelt. Hoewel geschiedenis de context is van de film, is Setan Jawa verre van een historisch drama. De film speelt met het concept tijd door heden en verleden met elkaar te vermengen. Traditionele dans- en batikpatronen vloeien bijvoorbeeld op een natuurlijke manier samen met hedendaagse dans en mode. Door deze bijzondere mix en door het toepassen van verschillende artistieke disciplines, zoals mode, visuele kunst en dans, weet Nugroho een unieke visuele taal te ontwikkelen. Zwijgende zwart-wit films kenden hun hoogtijdagen in de vroege twintigste eeuw. Deze periode vormde tevens een hoogtepunt van het Nederlandse bewind in wat tegenwoordig Indonesië is. Onder de Etische Politiek van 1901 werd Java geïndustrialiseerd, werd infrastructuur aangelegd en werden scholen opgericht met het doel de lokale bevolking ‘te verheffen’. Tegelijkertijd kwam een nationalistische beweging op, waarin een Javaanse culturele identiteit ontwikkeld werd. Deze identiteit kwam tot uiting in rituelen en gewoonten, maar bijvoorbeeld ook in taal, literatuur, mode en mystiek.

Blog Setan Jawa Erik Wirasakti 9

Mystiek
Mystiek kan losjes gezien worden als een verzameling ideeën, waarden en gewoonten ten aanzien van een goddelijke wereld. Javaanse mystiek werd in deze tijd populair onder invloed van de wereldwijde verspreiding van theosofie, een religieuze beweging die een mix vormde van grote religies zoals hindoeïsme, boeddhisme, islam en het christendom. Mystieke verhalen en praktijken maakten (en maken) onderdeel uit van het dagelijks leven van veel Javanen en zijn terug te vinden in verschillende culturele uitingen zoals ceremonies, dans, literatuur en muziek. Eén van de meest beroemde beoefenaars van mystiek was de eerste president van de republiek Indonesië, Sukarno, die zich regelmatig tot de mystieke wereld wendde voor politiek advies.

Mystiek was begin vorige eeuw gemeengoed geworden als ontsnappingsmiddel aan de wijdverspreide armoede op Java. Populair was vooral het sluiten van een pact met de duivel, wat in het Javaans pesugihan setan wordt genoemd. Pesugihan is een mystieke manier om iets te verkrijgen waarnaar men verlangt. Daarvoor wordt een deal gesloten met de duivel. Dit hoeft niet per se om rijkdom te gaan, maar kan ook bijvoorbeeld politieke macht zijn. Er bestaat een heel scala aan verschillende soorten pesugihan. Kadang bubrah, de variant waarvoor het personage in Setan Jawa kiest, maakt hem in één klap rijk, maar maakt hem tevens gevangene van zijn eigen materiële verlangens. De aanvrager zal na zijn dood als pilaar onderdeel van zijn eigen huis worden.

Setan (‘Satan’) en memedi/lelembut (‘geest’) zijn termen die door elkaar gebruikt kunnen worden en hebben beide betrekking op een onzichtbare wereld van geesten. Het Javaanse wereldbeeld kent drie verschillende leefwerelden die strikt van elkaar gescheiden zijn. Dieren, planten, geesten en fantastische wezens leven in de onderwereld; mensen leven in de middelste wereld en goden bewonen de bovenste wereld. Rituelen gerelateerd aan duivels of geesten zijn er niet op gericht hen uit te drijven, maar functioneren als een herinnering en waarschuwing dat mensen en bovennatuurlijke wezens binnen hun eigen leefwereld in harmonie moeten samenleven. Dergelijke rituelen zijn dus bedoeld om een balans te bewerkstelligen tussen de mensenwereld en de onzichtbare wereld van geesten. Dit wereldbeeld wordt weerspiegeld in de wajangvoorstellingen als een representatie van de wankele balans tussen chaos en stabiliteit.

Blog Setan Jawa Erik Wirasakti 8


Magisch realisme
Setan Jawa is niet alleen een film over Javaanse mystiek, maar is ook doordrenkt van een magisch realisme dat voor Nugroho de werkelijkheid en de mystieke wereld met elkaar verbindt. Magisch realisme maakte deel uit van Nugroho’s kindertijd in de vorm van de schaduwen van de wajang. Nugroho en art director Ong Wahyu lieten zich inspireren door de schilder Tjitro Waloejo (1912-1990), een populaire schilder van pesugihan taferelen in de late jaren veertiger en vijftiger jaren. Salvador Dalí (1904-1989) is een andere grote invloed op Nugroho’s werk. In Setan Jawa wordt het verhaal mede verteld door betekenisvolle symbolen. Sprekende voorbeelden zijn de bulus, een Aziatische schildpad, en de krab. De bulus symboliseert de onderwereld in de Javaanse kosmologie en de krab representeert Satan. Beide dieren zijn amfibisch en daardoor van nature grensoverschrijdend. Op deze manier vormen zij schakels tussen de mensenwereld en de mystieke wereld, maar zij kunnen deze twee verschillende werelden nooit verenigen.

Toch worden die verschillende werelden in Setan Jawa wel met elkaar verenigd in een moment van transitie dat mogelijk gemaakt wordt door sensualiteit, een terugkerend thema in Nugroho’s werk. In de film huist Setan in een tempel met de naam Candi Suku. Dit is een plek vol linggayoni, het symbool voor respectievelijk de mannelijke en vrouwelijke geslachtsdelen. Lingga-yoni symboliseert de vereniging van de seksen, vruchtbaarheid en voortplanting. In de Javaanse opvatting gaat deze eenwording niet louter om plezier, maar wordt deze gezien als een manier om de hoogste waarheid te kunnen bereiken. Sensualiteit en seksualiteit hebben dus van doen met het spirituele. Als zwijgende film leunt Setan Jawa logischerwijs voor een groot gedeelte op lichaamstaal, gezichtsuitdrukkingen, beweging en dans, soms van een uitgesproken sensuele aard.

Blog Setan Jawa Erik Wirasakti 7

Setan Jawa is een zeer gelaagde film waarin de orale Javaanse traditie en moderne technologie samenkomen. De film is het resultaat van een intens samenwerkingstraject van een groot aantal vooraanstaande Indonesische kunstenaars uit uiteenlopende disciplines als film, theater, muziek, dans, mode en beeldende kunst. Setan Jawa is een film die de grenzen van tijd, ruimte en de kunstdisciplines overstijgt.


Setan Jawa
Garin Nugroho, Rahayu Supanggah, Iain Grandage

zo 18 & ma 19 juni 2017 
Meer info & tickets

HF BLOG