Blog

Seismografen van de tijd

Door: Miriam van Ommeren

02.6.2017

Manifesten Leestafel 1900X900“De geschiedenis van iedere maatschappij tot nu toe is de geschiedenis van de klassenstrijd.

Vrije en slaaf, patriciër en plebejer, baron en lijfeigene, gildemeester en gezel, kortom onderdrukkers en onderdrukten stonden in voortdurende tegenstelling tot elkaar, voerden een onafgebroken, nu eens bedekte dan weer open strijd, een strijd die ieder keer eindigde met een revolutionaire omvorming van de gehele maatschappij of met de gemeenschappelijke ondergang van de strijdende klassen.

In de vroegere tijdperken van de geschiedenis vinden wij bijna overal een volledige verdeling van de maatschappij in verschillende standen, een veelvoudige trap van maatschappelijke rangen. In het oude Rome hebben wij patriciërs, ridders, plebejers, slaven; in de middeleeuwen leenheren, vazallen, gildemeesters, gezellen, lijfeigenen en bovendien in bijna ieder van deze klassen nog bijzondere rangschikkingen.

De uit de ondergang van de feodale maatschappij voortgekomen moderne burgerlijke maatschappij heeft de klassentegenstellingen niet opgeheven. Zij heeft slechts nieuwe klassen, nieuwe voorwaarden van onderdrukking, nieuwe vormen van strijd in de plaats van de oude gesteld.”
Uit: Het Communistisch Manifest, 1848. Vertaling door Herman Gorter, 1904

Het oermanifest van de moderne tijd
1581: met het Plakkaat van Verlatinghe kwamen de Nederlandse provinciën in opstand tegen de Spaanse koning Filip II. Het zou de Tachtigjarige Oorlog in een stroomversnelling brengen. Twee eeuwen later, in 1776, claimden dertien tot dan toe Britse koloniën aan de Amerikaanse oostkust soevereiniteit via de Onafhankelijkheidsverklaing; er stonden 56 handtekeningen onder het document.
Het manifest: van oorsprong een politiek middel, meestal in de handen van machthebbers, om onafhankelijkheid te claimen, veranderingen af te dwingen, leefregels vast te leggen.
1848: het Communistisch Manifest van Karl Marx en Friedrich Engels, dat dat jaar verscheen, zou het oermanifest van de moderne tijd blijken. Het manifest veranderde hiermee definitief van vorm en van toon. Marx zelf was zich altijd bewust van ‘de poëzie van de revolutie’; in zijn canonieke werk All That Is Solid Melts into Air onderstreepte de Amerikaanse socioloog Marshall Berman de dramatiek van Het Communistisch Manifest, de verbeeldingskracht en de expressie die het in zich droeg: “Along with everything else that it is, it is the first great modernist work of art.”
Marx en Engels gaven het manifest niet alleen een nieuwe, poëtische dimensie; ze gristen het manifest als tool uit de handen van machtshebbers en gaven het aan het volk. En een halve eeuw later, tijdens de laatste stuiptrekkingen van het fin de siècle, maakte het eerste, en tot op de dag van vandaag waarschijnlijk ook bekendste, kunstenaarsmanifest zijn debuut. De Italiaanse dichter Filippo Tommaso Marinetti smeerde op 20 februari 1909 zijn ‘Oprichting en Manifest van het Futurisme’ uit over de voorpagina van de Franse krant Le Figaro.

“1. Wij willen de liefde voor het gevaar bezingen, de vertrouwdheid met energie en roekeloosheid.

2. Moed, vermetelheid en rebellie zullen essentiële elementen van onze poëzie zijn.

3. Tot nu toe verheerlijkte de literatuur de peinzende onbeweeglijkheid, extase en slaap. Wij willen de agressieve beweging verheerlijken, de koortsachtige slapeloosheid, de snelle passen, de salto mortale, de oorvijg en de vuistslag.

4. Wij verklaren dat de grootsheid van de wereld verrijkt is met een nieuwe schoonheid: die van de snelheid. Een race-auto, zijn motorkap versierd met dikke buizen als slangen met explosieve adem... een ronkende auto die als hij rijdt op een mitrailleur lijkt, is mooier dan de Nikè van Samotrake.

5. Wij willen een hymne brengen aan de man achter het stuur, wiens ideale lans voortschiet over de aarde, die op haar beurt ook weer weggeschoten is in het circuit van haar baan.

6. De dichter moet zich vol vuur, schittering en mildheid overgeven, om zo de geestdriftige moed der oerelementen te vergroten.

7. Er bestaat nog slechts schoonheid in de strijd. Een kunstwerk dat geen agressief karakter heeft kan nooit een meesterwerk zijn. Poëzie moet opgevat worden als een heftige aanval op de onbekende machten, om ze zo te dwingen zich aan de mens te onderwerpen.

8. Wij staan op de verste uitloper van het gebergte der eeuwen!... Waarom zouden we achterom moeten kijken als we de mysterieuze deuren van het Onmogelijke willen openrammen? Tijd en Ruimte zijn gisteren gestorven. Wij leven reeds in het absolute, want we hebben de eeuwige alomtegenwoordige snelheid reeds gecreëerd.

9. Wij willen de oorlog verheerlijken — enige hygiëne van de wereld —, militarisme, patriottisme, de verwoestende daden der anarchisten, de mooie ideëen waarvoor men sterft, en de minachting voor de vrouw.

10. Wij willen de musea vernietigen, de bibliotheken, academies van elk soort, en strijden tegen moralisme, feminisme en tegen ieder soort opportunistische of vulgaire lafheid.

11. Wij zullen de grote menigten bezingen, in beweging gebracht door werk, genot of oproer; wij zullen de veelkleurige en veelstemmige vloedgolven bezingen van de revoluties in de moderne hoofdsteden; wij zullen de nachtelijke trillende gloed bezingen van arsenalen en werkplaatsen, in vlam gezet door felle electrische manen; onverzadigbare stations, verslinders van rokende slangen; fabrieken, opgehangen aan de wolken met hun kringelende rookslierten; bruggen als gigantische gymnasten die over de rivieren springen, glinsterend in de zon als blikkerende messen; avontuurlijke stoomschepen die de horizon aftasten, locomotieven met brede borst die op de rails stampen als met buizen bespannen paarden, en de glijdende vlucht der vliegtuigen waarvan de propeller als een vlag in de wind klappert, en lijkt te applaudiseren als een enthousiaste menigte.”
Uit: ‘Oprichting en Manifest van het Futurisme’, 1909.

Marinetti’s manifest was een aanval op de heersende culturele traditie, in ronkende strijdtaal verwoord. Een oorlogsverklaring aan kunstenaars en dichters uit de 19e eeuw die geen antwoord hadden op de opkomende industrialisatie, die met hun rug naar de werkelijkheid stonden.
Marinetti en de zijnen hadden de poëzie en de retoriek van ‘Het Communistisch Manifest’ vertaald naar Europese avantgarde kunst: ‘Kunstenaars aller landen, verenigt u!’ Het manifest sloeg in als een bom; na de publicatie in Le Figaro werd het op pamfletten gedrukt die in rap tempo door Europa verspreid werden, en in de twintig jaar erna verscheen het ene na het andere kunstenaarsmanifest, vrijwel allemaal met dezelfde strijdlustige taal en intentie.Manifesto 1900X900

Hommage
Met zijn filminstallatie ‘Manifesto’ keert filmmaker Julian Rosefeldt (1965) dit jaar terug naar Holland Festival. In Casco Amsterdam, een gigantische open studioruimte in Amsterdam-Noord, worden twaalf korte films en een proloog simultaan vertoond. In de films worden meer dan 50 kunstenaarsmanifesten uit de 20e eeuw als collages opgevoerd: het oermanifest van Marinetti komt uiteraard langs, evenals die van collega-Futurist Umberto Boccioni en bekende surrealisten Tristan Tzara en André Breton, maar ook meer recente manifesten als die van Barnett Newman en Lars von Trier zijn vertaald naar het doek. In elke film speelt de Australische actrice Cate Blanchett de hoofdrol. Als een kameleon belichaamt zij de manifesten in de gedaante van poppenspeler, nieuwslezer, rockchick of dakloze, en declameert zij de teksten in een volledig nieuwe setting en context: bij een begrafenis, voor een klas vol kleuters of aan de eettafel.
Rosefeldt’s installatie is een kunstwerk pur sang door het conceptuele karakter en de vorm. De aanwezigheid van Cate Blanchett, een gevierd actrice met oa twee Oscars en drie Golden Globes onder de arm, geeft het werk een publiek en een mainstream allure die het anders misschien nooit had gekregen. Mede hierdoor is ‘Manifesto’ een spannend project, niet zonder risico: wat gebeurt er met het manifest wanneer deze volledig losgezongen wordt van tijd en context? Welke politiek, artistieke, poëtische lading behouden de strijdlustige woorden, door elkaar gehusseld en uitgesproken door een Hollywood-actrice?

‘Manifesto’ is niet alleen een hommage aan de teksten die de twintigste eeuw op zoveel manieren vorm gaven; Rosefeldt wil met zijn werk ook de rol van de kunstenaar in de hedendaagse samenleving ter discussie stellen. Alle door hem gebruikte teksten gaan over het doorbreken van grenzen - politiek, intellectueel en artistiek-, het forceren van verandering en het verspreiden van nieuwe ideeën. “De kunstgeschiedenis is een afgeleide van de gewone geschiedenis. Kunstenaars, maar ook schrijvers, filosofen en wetenschappers zijn altijd degenen geweest die gedachten en visies hebben durven formuleren waarvan de waarheid nog onderzocht moest worden,” aldus Rosefeldt. “Het is raadzaam om kunstenaarsmanifesten te lezen als seismografen van de tijd.”

“Ik ben niet langer een kunstenaar. Ik zweer af te zien van het creëren van een 'werk', omdat ik het moment belangrijker vind dan het geheel. Mijn uiteindelijke doel is om de waarheid uit mijn karakters en omstandigheden te dwingen. Ik zweer dat te doen met behulp van alle beschikbare middelen en ten koste van elke vorm van goede smaak en elke esthetische overweging.

Zo zweer ik mijn EED VAN ZUIVERHEID.”
Uit: ‘Dogma 95’, 1995.

Manifesto - Julian Rosefeldt, Cate Blanchett
zo. 4 t/m zo. 25 juni 2017

Casco Amsterdam
Meer informatie en kaarten

 

 

 

HF BLOG