Blog

Over Don Carlo Gesualdo

Door: Karen Welling

20.6.2018

Gesualdo - De Warme Winkel & Nederlands Kamerkoor © Sofie Knijff 6

Don Carlo Gesualdo, de Prins van Venosa (1566–1613) verwierf na zijn dood een tot haast mythische proporties opgeblazen reputatie. De meest fantastische verhalen doen over hem de ronde. Feit: op 16 oktober 1590 stormt de 24-jarige Gesualdo, vergezeld van drie mannen, de kamer binnen waar zijn vrouw met haar minnaar verblijft. Ooggetuigen zien hem daar na enige tijd druipend van het bloed weer uit komen. En opnieuw naar binnen gaan. ‘Ik geloof niet dat ze dood zijn’. De lichamen zijn gruwelijk verminkt, de dader is bekend, maar als prins kom je daar in die tijd mee weg. Er wordt nog veel meer verteld over Gesualdo. Zo zou hij de baby van het overspelige stel hebben laten doodwiegen en andere gruwelijkheden hebben begaan. Een van zijn latere minnaressen wordt veroordeeld wegens hekserij; uit het overgeleverde verslag van het proces blijkt dat Gesualdo onder meer haar menstruatiebloed dronk als zuiverend laxeermiddel. En toch was het in die tijd ook weer niet zo vreemd. Italiaanse edellieden waren het min of meer aan hun eer verplicht om hun vrouw te doden als zij op overspel was betrapt. En heidense praktijken, zoals het geloof in de sjamanistische krachten van vrouwen om te genezen of te vervloeken, waren tamelijk gangbaar.

Als Gesualdo’s vader in 1561 Giroloma Borromeo trouwt, nicht van paus Pius IV en zus van de later heilig verklaarde kardinaal Carlo Borromeo, verwerft de familie de titel die bij het prinsdom Venosa hoort. Carlo Gesualdo wordt daar op 8 maart 1566 geboren als tweede zoon in een familie waar muziek, zoals in die tijd gebruikelijk, in hoog aanzien staat. Gesualdo speelt luit, gitaar en klavecimbel, en componeert zelf. Aan het hof van zijn vader zijn musici als Pomponia Nenna en Giovanni de Macque verbonden, die Gesualdo aanvankelijk onderwezen zullen hebben, maar die al snel door hem overvleugeld worden. Als zijn oudere broer sterft, wordt Gesualdo titelopvolger en in 1586 trouwt hij met zijn nicht, donna Maria d’Avalos, dochter van de markies van Pescara. Een jaar na het bekende gruwelijke einde van dit huwelijk erft Gesualdo het prinsdom en zo wordt hij een van de rijkste mensen in het koninkrijk Napels.

In 1594 reist Gesualdo naar Ferrara om daar in het huwelijk te treden met Eleonora d’Este, nicht van Alfonso II d’Este, de graaf van Ferrara. Ook dit huwelijk is niet ‘made in heaven’, maar Gesualdo blijft graag nog twee jaar in Ferrara, omdat aan dit hof belangrijke componisten, dichters en schilders uit die tijd verbonden zijn. Het is het centrum van de maniëristische vernieuwing in de kunst, die ook in de muziek tot belangrijke veranderingen leidt. In Ferrara neemt de muziekdrukkunst een bijzondere plek in en dat is belangrijk voor Gesualdo: al snel verschijnen hier vier bundels van zijn madrigalen in druk. In 1596 gaat hij terug naar zijn paleis in de buurt van Napels, waar hij blijft wonen tot zijn dood in 1613.

Gesualdo is een van de meest markante componisten uit de late Renaissance, en met zijn complexe, verbluffende en wonderschone muziek ook uit de muziekgeschiedenis. Zijn muzikale nalatenschap bestaat in totaal uit zes bundels met madrigalen en drie boeken met kerkelijk werk, in een chromatische taal die zijn tijd ver vooruit is. Ook in zijn eigen tijd wordt dit (h)erkend – om het plagiaat te stoppen brengt hij zijn werk uit onder zijn eigen naam, een ongebruikelijke stap voor een edelman. Zo heeft hij met Nenna flinke ruzie gehad over wie de ‘eigenaar’ was van bepaalde noten, met name over de stijl. Desondanks zakt Gesualdo’s faam weg tot hij halverwege vorige eeuw opnieuw ‘ontdekt’ wordt, met Igor Stravinsky als een van zijn grootste pleitbezorgers. Sindsdien zijn er vele werken aan Gesualdo gewijd: boeken (o.a. Glenn Watkin, Gesualdo: The Man and His Music en The Gesualdo Hex: Music, Myth, and Memory), muziekstukken (o.a. Stravinsky’s Monumentum pro Gesualdo of Gesualdo considered as a murderer van de Italiaanse componist Luca Francesconi, uitgevoerd in 2004 in het Holland Festival) en films zoals Werner Herzogs Death for Five Voices.

HF BLOG