Blog

Liefde voor iedere noot

Door: Frederike Berntsen

22.6.2018

Lessons in Love and Violence - George Benjamin © Nimbus Records

De Engelse componist George Benjamin (Londen, 1960) is een van de toonaangevende componisten van zijn generatie. In samenwerking met Benjamin presenteert het Holland Festival een selectie uit zijn oeuvre, waarbij de nadruk ligt op zijn vocale en theatrale werk. Tijdens vier festivalconcerten is werk van Benjamin te horen. Op het programma staan onder meer Sometime Voices voor bariton, koor en orkest, een semi-concertante uitvoering van de opera Written on Skin en de langverwachte nieuwe opera Lessons in Love and Violence, gedirigeerd door de componist zelf. Bovendien zal Benjamin de zwijgende film Der müde Tod (1921) van Fritz Lang met geïmproviseerde pianomuziek begeleiden.

Zijn eerste noten zette hij op papier toen hij zeven jaar was. De Disney-animatiefilm Fantasia, waarin Dukas’ Tovenaarsleerling, Stravinsky’s Le sacre du printemps en Beethovens Zesde symfonie klinken, maakte grote indruk op hem. Beethoven was zijn held. Tijdens het eerste concert waar Benjamins ouders hem mee naartoe namen, werd Debussy’s Prélude à l’après-midi d’un faune gespeeld. Benjamin noemt het nu ‘waarschijnlijk het perfectste stuk ooit geschreven’, de fysieke impact die de klank van deze Debussy op hem had, was ongeëvenaard.

Die liefde voor Franse muziek bouwde hij verder uit. Benjamin groeide op in Londen en vertrok op zijn vijftiende naar Parijs om te studeren bij Olivier Messiaen. Daar zat hij, als schooljongen en wonderkind, naast een van de grootste componisten van zijn tijd. De Franse maître rekende hem tot zijn briljantste studenten. Vóór Benjamin zaten onder anderen Pierre Boulez, Karlheinz Stockhausen en Alexander Goehr in Messiaens compositieklas. Bij Goehr zou Benjamin verder studeren, aan King’s College, Cambridge.

Niet lang na zijn Parijse avontuur kwam Benjamins doorbraak, op zijn twintigste, tijdens de Londense Proms met Ringed by the Flat Horizon, dat werd uitgevoerd door het BBC Symphony Orchestra gedirigeerd door Mark Elder. Hij was de jongste componist van wie ooit werk in première werd gebracht op de Proms. Belangrijke premières volgden, waaronder At First Light door London Sinfonietta onder leiding van Simon Rattle in 1982 en Antara in 1987, geschreven voor het tienjarig jubileum van het Centre Pompidou. Voor de vijfenzeventigste editie van de Salzburger Festspiele componeerde Benjamin Three Inventions for Chamber Orchestra.

Naast zijn activiteiten als componist ontwikkelde George Benjamin zich als pianist en dirigent. Bij grote orkesten en ensembles dirigeert hij eigen werk; driekwart van de opnames daarvan klinkt onder zijn leiding. Maar zijn repertoire is breed en niet zelden duikt hij in partituren van geliefde Franse componisten als Debussy, Ravel, Messiaen en Boulez of in andere muziek, zoals van Schumann, Wagner, Janáček, Berg, Stravinsky, Ligeti, of van eigentijdse componisten.

Het vinden van een eigen stem als componist was voor Benjamin niet eenvoudig. De compositorische mogelijkheden waren legio: welke weg moest hij volgen, hoe moest hij zijn muzikale handschrift vormen? Benjamin is er open over. Tegen het einde van zijn twintiger jaren voelde hij zich verloren. Er is zelfs een periode geweest waarin zijn productie voor langere tijd stilviel. Hij heeft zich nooit geroepen gevoeld om deel uit te maken van een groep of stroming. Het is voor hem noodzakelijk om onafhankelijk te zijn als artiest. Uitvinden waartoe je op aarde bent en wat je mogelijkheden zijn, leidt in zijn visie op natuurlijke wijze tot een onafhankelijke richting. 

Terugkerende elementen in zijn partituren – zijn catalogus is met nog geen veertig werken divers, maar overzichtelijk te noemen – vormen de signatuur en het precieze gevoel voor het muzikale materiaal, ongeacht of hij nu voor piano, altviool, kamerorkest of een grote bezetting schrijft. Niet voor niets waardeerde hij in Messiaen de liefde waarmee die sprak over iedere noot en over de waarde van nauwkeurigheid. Orde en structuur heersen in Benjamins optreden, in het geschreven en gesproken woord uit hij zich helder, rustig en beminnelijk. Poeha ontbreekt, ook in zijn muziek; een karaktertrek die al tijdens zijn studiejaren opviel. 

Als schooljongen componeerde Benjamin muziek bij toneelstukken van Shakespeare, bij moderner werk en ook bij teksten van schoolvrienden. Het theater lag hem na aan het hart. Het schrijven van een opera stond boven aan zijn verlanglijst, maar de juiste librettist vinden, bleek geen sinecure. In 2005 ontmoette hij toneelschrijver en landgenoot Martin Crimp, die voor Benjamin de ideale partner in crime bleek. Hij waardeert Crimps gevoel voor de architectuur van een tekst, zijn precisie – iedere zin bevat volgens Benjamin ritme en logica. Bovendien is Crimp een verdienstelijk pianist. Benjamin noemt hem integer en genereus: Crimp zal ieder woord in zijn tekst in dienst van de muziek plaatsen. 

De eerste samenwerking van de twee resulteerde in de eenakter Into the Little Hill uit 2006. Het werk was in 2007 te zien in het Holland Festival: een opera van veertig minuten voor twee zangers en een kamermuziekensemble, die de hele wereld over is gegaan. De daaropvolgende grotere opera van het duo was Written on Skin. ‘Een van de meest geprezen opera’s van deze tijd’, volgens The Guardian. Written on Skin kent inmiddels meerdere ensceneringen en is tijdens het Holland Festival in een semi-concertante versie te zien, gebaseerd op de oorspronkelijke regie van de Engelse Katie Mitchell, die eerder geprogrammeerd stond bij De Nationale Opera. 

In Benjamins muziektheatrale werk krijgt de stem voorrang, niet de begeleiding. Hoewel hij Wagner en Strauss bewondert en laatnegentiende-eeuwse opera in het algemeen, geeft hij de voorkeur aan een andere stembehandeling. De zangers hoeven nooit luid of voorbij hun natuurlijke timbre te zingen. Bij Benjamin bestaat geen noodzaak tot een excessief vibrato dat noten verhult, maar staat een orkest volledig in dienst van de zangers.

Voor zijn recentste wapenfeit en derde opera, Lessons in Love and Violence, werkt Benjamin opnieuw samen met librettist Crimp. Katie Mitchell en ontwerper Vicki Mortimer voegen zich bij hen, net als in Written on Skin. Never change a winning team. Aan de basis van deze opera – een coproductie van verschillende operahuizen, waaronder De Nationale Opera in samenwerking met het Holland Festival – ligt een radicale bewerking van het levensverhaal van Edward II dat vertaald is naar de moderne wereld. De componist in focus van het Holland Festival 2018 laat opnieuw van zich horen.

HF BLOG