Blog

Javaanse mystiek

Door: Patty Voorsmit

15.6.2017

Javaanse Mystiek 1900X900De focus van het 70ste Holland Festival voor de ‘hedendaagse muziek in Indonesië’ en ‘democratie’ geeft aanleiding in te gaan op de context waarin de hedendaagse kunstenaars in Indonesië zich kunnen manifesteren. Het is fascinerend hoe deze jonge natie zich ontwikkelt in een tijd van sterker wordende fundamentalistische stromingen in de islam (bijna 90% van de 250 miljoen inwoners is  islamitisch).

In het contextprogramma in de Balie op 8 juni jl. ‘Geschiedenis Schrijven’ deden antropologe en De Groene-journalist Lizzie van Leeuwen en de Indonesische schrijfster Ayu Utami een poging een nieuw perspectief te bieden op de invloed van het kolonialisme op het hedendaagse Indonesië.

Lizzie van Leeuwen maakte duidelijk dat de koloniale geschiedenis nog steeds geen integraal onderdeel is van de algemene Nederlandse geschiedenis en gaf enkele schrijnende voorbeelden van naïviteit en nonchalance. Ze pleit weliswaar voor een echt postkoloniaal debat, maar vroeg zich af in hoeverre het komende grootschalig onderzoek naar de rol van Nederland tijdens de onafhankelijkheidsstrijd van Indonesië tussen ’45 en ’49 zinvol is. ‘Er is al zo veel materiaal’, verzuchtte zij. Haar opstelling leverde veel discussie op, o.a. door jonge onderzoekers die het wel degelijk belangrijk vonden dat er  een grootschalig onderzoek zal komen in Indonesië en te zoeken naar de laatste getuigenissen of verhalen van nazaten rond Nederlandse oorlogsmisdaden in die periode.

De succesvolle romanschrijver en journaliste Ayu Utami herinnerde ons er aan dat er tot de komst van de Nederlanders geen enkele verbondenheid bestond in dit land van duizenden eilanden en honderden talen en bijna zo groot als de VS. Maar volgens haar is de nationale identiteit pas ontstaan na de dekolonisatie. ‘Nederland en Indonesië moet je zien als een huwelijk waarin de scheiding is uitgesproken. Hoe je daar tegenaan kijkt, is zó verschillend en je blijft, soms tegen wil en dank, toch nog met elkaar verbonden.’ Ze vergeleek de aanvankelijke weigerachtige opstelling van de Nederlandse regering met de wijze waarop de Indonesische regering niet openlijk het eigen verleden onder ogen wil zien en geen onderzoek toestaat rond bijvoorbeeld de massamoord in 1965 toen in een klopjacht naar allen die communistische sympathie hadden zo’n half miljoen slachtoffers vielen.

Ze komt tot de conclusie dat we van het bitterzoete verleden moeten leren om de uitdagingen van de toekomst tegemoet te treden en hield een pleidooi om de spiritualiteit in onze verhouding weer te leren ontdekken.

Ayu Utami sprak ik een paar dagen later.  Ze vertelde over de veranderende politieke situatie in Indonesië , vooral nadat de zittende gouverneur van Jakarta Ahok in februari de verkiezingen verloor en in mei jl. gearresteerd werd vanwege ‘godslastering’ en twee jaar gevangenisstraf moet ondergaan.
Ik vroeg of ze aansluiting voelt bij  bijvoorbeeld de regisseur Garin Nugroho van wie in dit festival de film Setan Jawa te zien zal zijn. In haar laatste roman Het getal Fu (uitgeverij De Geus) speelt mystiek een enorme belangrijke rol, evenals in het werk van Nugroho.

Ayu: ‘Garin Nugroho en ik hebben allebei een Javaanse achtergrond. Onbewust gebruiken we dezelfde symboliek in ons werk. In mijn werk wil ik laten zien hoe belangrijk de mystiek voor de Indonesiërs is. De huidige mix van monotheïsme en modernisme beperkt ons volk. Door de toenemende nadruk op de ratio en de invloed van het fundamentalisme dreigen wij, en vooral de jeugd op school, de band met de ‘rasa’ te verliezen. De ‘rasa’ is voor mij de emotie, de intuïtie. Het is een ander mechanisme, dat hoe langer hoe meer onder druk komt te staan en heus, ik wil alleen laten zien en uitleggen hoe belangrijk die is, en het kan naast de ratio en de religie bestaan. De mystiek heeft geen boek waarop  teruggegrepen kan worden. Daarom moeten kunstenaars als Garin Nugroho en ik laten zien hoe belangrijk rituelen, mystiek en magie zijn.’

Javaanse mystiek - Garin Nugroho, Ayu Utami en Antoon Geel
Do 15 juni
de Balie 
Meer informatie en kaarten

Setan Jawa - Garin Nugroho, Rahayu Supanggah Gamelan Orchestra en het Nederlands Kamerorkest
Zo 18 en ma 19 juni 
Muziekgebouw aan ‘t IJ
Meer informatie en kaarten

Temple of Time - Sinta Wullur
Za 24 juni 
Concertgebouw
Meer informatie en kaarten

HF BLOG