Blog

Huba de Graaff: ‘Kunst moet provoceren’

Door: Thea Derks

19.6.2017

Blogfoto Gilbert George Met Huba De Graaff Chris Gloag 2
Huba de Graaff met Gilbert & George


In 1969 zag Huba de Graaff Gilbert & George als levende sculpturen op de trap van het Stedelijk Museum Amsterdam; in 1996 bekeek ze er hun Naked Shit Pictures. Nu presenteert ze haar opera The Naked Shit Songs, gebaseerd op een interview van Theo van Gogh met de kunstenaars over deze controversiële tentoonstelling. De Graaff: ‘Kunst moet provoceren.’

Huba de Graaff (Amsterdam, 1959) opereert enigszins in de marge van het Nederlandse muziekleven. Zij maakt muziektheater over een breed scala aan onderwerpen, die veel mensen niet direct met opera zouden associëren. Elektronica en beeldmateriaal zijn een vast gegeven en vaak onderzoekt zij de verhouding tussen mens en machine. In haar opera Lautsprecher Arnolt (2003) worden de hoofdrollen vertolkt door luidsprekers; in De dood van Poppaea (2006) zijn camera’s alomtegenwoordig; in Liebesleid (2017) traint een vrouw haar liefdesverdriet van zich af, hijgend en puffend tijdens een stevige workout in een fitnesscentrum.
Een terugkerend thema is de relatie tussen spraak en zang. De Graaff: ‘Voor mij is het evident dat het zingen eerst kwam en dat hieruit heel geleidelijk onze gesproken taal is ontwikkeld. Dit blijkt niet alleen uit de toontalen die tot op de dag van vandaag bestaan, maar ook uit het gegeven dat zowel kinderen als demente ouderen zingen. Zingen maakt het makkelijker ons belangrijke gebeurtenissen te herinneren en te koesteren.’

Om haar punt te bewijzen, bestudeerde De Graaff de manier waarop apen communiceren. Haar bevindingen vormden de basis van Apera (2013): ‘Hun gekrijs en geschreeuw lijkt soms verrassend veel op renaissance-polyfonie.’ Ze ging een stap verder in Pornopera (2015), waarvan het libretto bestaat uit het lustvolle gekreun en gesteun van een copulerend paar. Of, in haar eigen woorden: ‘Alles wat met je stem gebeurt vóórdat je begint te zingen’. In The Naked Shit Songs benadert ze het thema vanuit de tegenovergestelde richting: ‘Ik noem het een retropera, want nu schep ik zang vanuit gesproken taal.’

Het idee voor de opera kwam van acteur/zanger Jan Elbertse, met wie ze eerder gewerkt had. ‘In 1996 had hij een televisie-interview opgenomen van Theo van Gogh met Gilbert & George over hun tentoonstelling The Naked Shit Pictures. Ik ben een groot bewonderaar van hen en was gefascineerd door hoe onbevangen ze spraken over beladen thema’s zoals liefde, tolerantie, homoseksualiteit en de islam. Ik besloot het integrale interview op muziek te zetten, inclusief alle herhalingen, twijfels en versprekingen. Het kostte me een maand om alles uit te typen.’
Van Gogh was controversieel omdat hij een volbloed provocateur was, die openlijk tegen islamitische mensen tekeerging en hen soms zelfs omschreef als achterlijke geitenneukers. De Graaff: ‘Ik verafschuw dergelijke agressieve uitspraken. Gelukkig liet hij die in zijn gesprek met Gilbert & George achterwege, want hij was een goede interviewer. Al kettingrokend stelde hij de juiste vragen en zijn gasten voelden zich op hun gemak. Je ziet Gilbert & George gaandeweg ontspannen en zelfs een beetje tipsy worden. Ik werd getroffen door hoezeer onze wereld sinds 1996 is veranderd. Nu is het ondenkbaar dat iemand op de televisie rookt of alcohol drinkt, laat staan onbekommerd politiek-incorrecte thema’s bespreekt. Sinds 9/11 en de moord op Theo in 2004 heeft de westerse wereld zijn onschuld volledig verloren.’

Terwijl ze het interview uittikte, kreeg De Graaff nog meer waardering voor Gilbert & George: ‘Ik hou van hun motto “Kunst is voor iedereen”, en hoe ze blijven benadrukken dat hun werk begrijpelijk moet zijn voor taxichauffeurs en kinderen. Vanuit die gedachte heb ik heel zingbare melodieën gecomponeerd. Ik ben ook erg onder de indruk van hun enorme liefde en tolerantie jegens de mensheid. Wat bijzonder opvalt is hun herhaalde lof voor de islam, die zij omschrijven als een religie van de liefde. Zij noemen zich christelijke kunstenaars, hoewel zij toegeven “heel onchristelijk” te zijn en christelijke fundamentalisten te vrezen. Zo stellen ze voortdurend ongemakkelijke kwesties aan de orde. Dat is voor mij de essentie van de kunst: zij moet vragen stellen en provoceren.’

Gilbert & George zijn doorgaans onberispelijk gekleed, maar in hun ­Naked Shit Pictures tonen de keurige Britse heren zonder pardon hun blote billen en maken ze beelden van hun eigen uitwerpselen. De Graaff: ‘Dit inspireerde me een ‘drol-thema’ te ontwerpen, een basloopje dat in verschillende verschijningen opduikt. Mijn muzikale structuur weerspiegelt hoe ze hun drollen modelleren binnen strikte, maar mooie en kleurrijke kaders.’

Naked From Shitty Naked Human World 1994 338 X 639 Cm Gilbert George

The Naked Shit Songs heeft zes delen die elk precies duizend woorden tellen, met een proloog van vijftig en een epiloog van vijfenzeventig woorden. Deze opzet lijkt willekeurig en rationeel, maar werd bewust gekozen. De Graaff: ‘Zo heb ik vermeden dat mijn opera kitscherig zou worden, want het had makkelijk kunnen ontaarden in een opeenvolging van jolige liedjes. Door mijn materiaal een stevige structuur te geven werd het mogelijk bij elke nieuwe wending een andere versie van het basisthema te presenteren.’

Het eerste deel wordt gesproken; pas na duizend woorden gaan Gilbert & George zingen. De Graaff: ‘Ze beginnen met een schreeuw die volgt op hun uitleg over hoe ze hun beelden maken: “…we go into a black bag. And inside this bag we shout: Aaaaaah!” Halverwege gaat Theo ook zingen. Ze worden begeleid door een muzikaal ensemble van contrabas, piano, synthesizer, elektrische gitaar en drums. Daarnaast is er een koor, dat hun lijnen verdubbelt of eigen opmerkingen plaatst. Hiervoor heb ik het Galakoor gevraagd, dat bestaat uit homoseksuele en lesbische zangers.

Vanwege de vele verwijzingen naar de islam vond de componist dat er ook een koor met een moslim-achtergrond in moest. Dit bleek minder eenvoudig te realiseren dan verwacht: ‘Ik heb veel Koerdische vrienden die alcohol drinken en naar mijn opera’s komen. Ze hadden geen probleem met Apera of Pornopera en reageerden enthousiast toen ik ze vertelde over mijn Naked Shit Songs. Sommigen waren zelfs bereid te zingen in het ‘moslimkoor’, maar nadat ze het libretto hadden gelezen, kregen ze koudwatervrees. Zij veroordelen als vanzelfsprekend de moord op Theo, maar het is één ding om ruimdenkend te zijn en een ander om te loochenen hoe diep hij de Koran heeft beledigd. Ik had onderschat hoezeer zij vreesden weerstand vanuit de islamitische gemeenschap te ervaren. Ten tijde van het interview was er nog een dialoog, nu loopt iedereen continu op eieren.’

Juist om deze reden werd ze nog vastberadener: ‘In deze moeilijke tijden is dialoog absoluut onontbeerlijk, op alle mogelijke niveaus. Dus ik uitte mijn teleurstelling bij mijn Turkse groenteboer: waarom kan ik geen moslimkoor vinden? Dit bleek een onverwacht schot in de roos. Hij stelde voor contact op te nemen met Selim Dogru, een Turks-Nederlandse componist die het re-ART Wereldmuziek Koor leidt. Selim was meteen bereid deel te nemen aan mijn opera, evenals zijn zangers, die allemaal het manuscript grondig hebben gelezen. Ze weten precies waar het om draait en beschouwen het als een belangrijk project.’

Het ‘moslimkoor’ komt op tegen het einde van de opera, waar de moord op Van Gogh subtiel wordt gesuggereerd. De Graaff: ‘Een elektrische gitaarsolo zet in. Gilbert zingt: “It’s finished, it’s dead.” Theo staat op en gaat van tafel. Er breekt een pandemonium los. Bam! Bam! Bam! Het koor brult: “Money, Sex, Race, Religion”, terwijl Gilbert & George nogmaals benadrukken hoe aardig moslims zijn. Uiteindelijk horen we heel even Theo’s eigen stem: ”So that’s why you love to be surrounded by Muslim people?” Dan keert de rust terug en zingt iedereen samen met het ‘moslimkoor’: “Imagine the lives of all the people at this moment in the world, wherever they are.” Dit waren de laatste woorden van George in het interview. Het is zo’n krachtige en troostrijke tekst! Elke keer dat ik hem hoor krijg ik kippenvel, want we weten allemaal wat er daarna gebeurd is.’


The Naked Shit Songs - Huba de Graaff
do 22 & vr 23 juni 2017, Stadsschouwburg Amsterdam
Meer info & tickets

HF BLOG