Blog

Fortunato Depero en het futurisme

Door: Vincent Kouters

19.6.2017

Blogfoto Demolishing Everything With Amazing Speed Stephanie Berger 2In het Futuristisch Manifest (1909) ontvouwde Filippo Tommaso Marinetti, grondlegger van het futurisme, zijn toekomstvisie. Hij stelde zich een wereld voor die gedreven werd door strijd, agressie en beweging. Hij schreef: ‘Wij willen de oorlog verheerlijken – enige hygiëne van de ­wereld.’ Gestuurd door de toenmalige technologische ontwikkelingen en hun ongebreidelde oorlogsenthousiasme bewogen de futuristen, nadat het optimisme van de nieuwe eeuw uiteindelijk plaats moest maken voor het geweld van de Eerste Wereldoorlog, in de richting van het opkomen­de fascisme, dat door Marinetti omarmd werd. Desondanks klinken de extreme ideeën van de futuristen in de oren van sommigen nog altijd aanlokkelijk. De Amerikaanse poppenspeler Dan Hurlin onderzoekt het futuristische gedachtegoed in Demolishing Everything with Amazing Speed, een bewerking en regie van vier nooit eerder opgevoerde een­akters uit 1917 van de futurist Fortunato Depero.

Depero was een Italiaanse schrijver, grafisch ontwerper en schilder. In 1914, woonachtig in Rome, trad hij toe tot de futuristen. Hij woonde een tijd in New York, ontwierp daar theaterdecors en -kostuums en keerde in de jaren dertig terug naar Italië. Daar werkte hij als ontwerper voor de firma Campari, waar hij in 1932 een flesje ontwierp dat nog steeds in gebruik is. Van een klassieke kunstenaar veranderde Depero geleidelijk in een grafisch ontwerper, zijn werk werd steeds commerciëler. Depero wilde de grenzen tussen hoge en lage kunst afbreken. Hij verafschuwde musea, vond ze aristocratisch en hopeloos verouderd. Futuristen als hij vierden de opkomst van de machine en van de technologie, die langzaam maar zeker de mens overbodig maakte. Ze voelden een sterkte wens om de wereld opnieuw op te bouwen. Snelheid en macht waren kernwoorden in hun werk, dat verder bekend staat om het gebruik van geometrische figuren, intense kleuren en strakke lijnen. Reclames en grafische vormgeving waren een belangrijk medium voor de futuristen.

Blogfoto Demolishing Everything With Amazing Speed Stephanie Berger 3Voordat hij fulltime grafisch ontwerper werd, schreef Depero in 1918, ­samen met de schrijver Gilbert Clavel, I Balli Plastici (‘Het plastic ballet’). Naast een belangrijke ontwikkeling in het poppentheater was I Balli Plastici een flinke stap in de richting van het futuristische ideaal van een theater dat geheel vrij was van menselijke acteurs en waarin machines de hoofdrol spelen. De vier eenakters uit 1917 vormen een voorstudie voor dit grote werk. Het gaat om de stukken: Suicidi e omicidi acrobatici (‘Acrobatische moorden en zelfmoorden’), Ladro automatico (‘Automatische dief’), Avventura elettrica (‘Elektronisch avontuur’) en Sicuro (‘Veilig’). Dit zijn achtereenvolgens: een kort verhaal over verdriet dat verandert in een doodswens, een komedie over een hypnotiseur annex dief, een thriller over een overspelig stel en een bizar objectenballet.

De stukken raakten in de vergetelheid. Maar in 2013 stuitte Dan Hurlin tijdens een verblijf aan de Amerikaanse Academie in Rome bij toeval op documenten waarin over het bestaan van de eenakters werd gerept. Hurlin, een gelauwerd regisseur en poppenspeler met onder meer de voorstelling Hiroshima Maiden (2004) op zijn naam, was direct geïnteresseerd. Hij ging op zoek in Depero’s geboortedorp Rovereto, aan de voet van de Alpen. Daar, in Depero’s persoonlijke archief, vond hij een doos met papieren vol regieaanwijzingen: de vier eenakters. Vier toneelstukken zonder dialoog en zonder tekeningen of beschrijvingen van de poppen. Hurlin was in zijn nopjes. Nu kon hij zijn eigen poppen ontwerpen. Dat werden, geheel in de geest van de futuristen, hoekige kubistische figuren in felle kleuren, zonder gelaatsuitdrukkingen: meer robot dan mens.

Blogfoto Demolishing Everything With Amazing Speed Stephanie Berger 4Uit de scripts van Depero blijkt zijn grafische aanleg. Plot is vaak ondergeschikt aan beeld en beweging. Hurlin en de poppenspelers die op het toneel staan, maken gebruik van videoprojecties (van Tom Lee), bunraku (Japans poppenspel) en miniatuurdecors om de schier eindeloze stroom aan soms bijna onmogelijke regieaanwijzingen uit te voeren, van bewegende tafels en trappen tot zwevende poppen en vliegende liften.

Geweld en dood zijn terugkerende waarden in deze toneelstukken. De poppen zijn stuk voor stuk slachtoffers en/of daders. Een vrouw springt van een trap haar dood tegemoet, twee geliefden raken in gevecht en trekken elkaars ogen uit, een figuur met een enorm geweer pleegt een bloederige aanslag. Iedereen gaat dood. In het begin is het contrast tussen de heftige materie en de onschuldig uitziende poppen nog groot, wat soms op de lachspieren werkt. Maar langzaam maar zeker, als blijkt dat er geen ontsnappen mogelijk is uit de horror, verstart de lach op ieders mond. Hurlin brengt deze ruim honderd jaar oude futuristische toneelstukken op wonderbaarlijke wijze weer tot leven.


Demolishing Everything with Amazing Speed
Dan Hurlin, Dan Moses Schreier
Wo 21, do 22 & vr 23 juni 2017, Compagnietheater
Meer info & tickets



HF BLOG