Blog

Een ijskoude confrontatie met machtsmisbruik

Door: Miriam van Ommeren

25.6.2018

End Credits Opening © Janiek Dam 2Een zondagmiddag, de zaal is leeg als ik binnenkom. Stemmen kaatsen luid en helder door de ruimte; voice-overs van de installatie. Ik voel me altijd een indringer als ik een performance of installatie bezoek die doorlopend is: alsof ik tóch een aanvangstijd gemist heb en door mijn plotselinge aantreden de boel kom verstoren. Maar End Credits dendert ongestoord voort.

De video installatie van de Britse kunstenaar/regisseur Steve McQueen draagt zijn titel letterlijk: McQueen refereert aan de laatste minuten van een film, waarin de namen en functies van alle betrokkenen aan de kijker gepresenteerd worden. Dat deel van de film waarbij de meeste mensen in een bioscoop gelijk opstaan en, half stommelend in het donker, zich een weg banen naar de uitgang. Ik ben één van die mensen die zo lang mogelijk blijft zitten. Niet omdat ik per sé wil weten wie de catering verzorgde, maar omdat die end credits er toch wel bij horen, zoals een dankwoord in een boek. Starend naar de vele namen glij je langzaam weer terug de realiteit in. Tot de lichten aangaan en het verhaal definitief af is.

Maar McQueens werk is geen zachtaardig terugkeren uit een tijdelijke ontsnapping, en versterkt mijn gevoel een indringer te zijn. Het omvangrijke FBI-dossier van de Amerikaanse muzikant en activist Paul Robeson (1898-1976) dat werd aangelegd in de periode tussen 1941 en 1976, trekt aan je voorbij. Duizenden pagina’s, terwijl verschillende stemmen de teksten voorlezen. Beeld en geluid lopen niet synchroon, wat het onmogelijk maakt om het als geheel te volgen, iets wat ik in het begin toch probeer te doen. Het feit dat soms hele alinea’s tekst weggelakt zijn maakt het geheel nog abstracter. Na een paar minuten geef ik het op en, als het ware onder hypnose, staar ik naar het scherm. Alleen het woord redacted dat regelmatig valt onderbreekt de monotonie van de stemmen. Naarmate de tijd verstrijkt word ik meer en meer geconfronteerd met mijn eigen voyeurisme, aangelengd met een flinke scheut schaamte. 

Mensen die na mij de zaal betraden vertrekken na ruim een kwartier en al snel ben ik weer alleen. Hoe lang blijf ik zitten; is een half uur genoeg, een uur? Maakt het uit?

In het dossier ligt de nadruk op Robesons communistische sympathieën. Immers, een groot deel van het dossier werd aangelegd tijdens het McCarthy-tijdperk (grofweg van 1947 tot 1956), toen paranoia en onderling wantrouwen in de Verenigde Staten de boventoon voerden. En hoe ouderwets de documenten verder ook aandoen, dit werk is actueel en relevant. En Robesons politieke statements over de emancipatie en bevrijding van ‘the American negro’ klinken als echo’s van de statements van de Black Lives Matter-beweging.

De kijker wordt murw gebeukt. Niet enkel door de enorme hoeveelheid aan materiaal, maar ook door de grondigheid waarmee het dossier is samengesteld. Geen aspect van Robesons leven leek de FBI te ontgaan. Hele telefoongesprekken, soms op het onbenullige af, werden getranscribeerd. Ook Robesons vrouw Eslanda Goode Robeson komt er veelvuldig in voor. Dit dossier, dit onderzoek moet Robeson ook murw gebeukt hebben. Het belette hem een normaal leven te leiden; zijn paspoort werd hem afgenomen, wat zowel zijn muzikale carrière en politieke activiteiten ernstig schaadde, en hij raakte in steeds verdere mate geïsoleerd. Robeson stierf in 1976. Dossier gesloten.

Ruim dertig jaar van iemands leven onder de loep genomen, binnenstebuiten gekeerd, ontdaan van elke vorm van privacy. Elk woord, beladen of terloops, gewogen en opnieuw gewogen. Verdacht gemaakt. Omgekeerd, gebruikt als wapen. Na drie kwartier weet ik me eindelijk los te rukken van het werk. 

Ik weet niet goed wat ik ervan moet vinden -‘wat moet ik hiermee?’- maar dagen later denk ik er nog steeds over na. De kracht van End Credits is tegelijkertijd ook een probleem voor de kijker. Voor deze kijker althans. McQueen presenteert de feiten maar vertelt er niet bij wat je ervan moet vinden. Uit zijn werk spreekt geen direct medelijden, geen veroordeling, geen hoor- en wederhoor. End Credits is wat het is: een ijskoude confrontatie met machtsmisbruik en een overheid die haar burgers wantrouwt, met de kwetsbaarheid van een individu. Oordeel zelf.

End Credits duurt vijf uur en 38 minuten en is nog te zien t/m donderdag 28 juni. 

HF BLOG