Blog

Dieudonné Niangouna’s Nkenguégi en theater in Afrika

Door: Mineke Schipper

13.6.2017

Blogpost Nkenguegi Christophe Raynaud De Lage

Mineke Schipper is schrijver en emeritus hoogleraar Interculturele Literatuurwetenschap, Universiteit Leiden

De voorouders van de mensheid kwamen uit Afrika. Maar de vraag of theater daar oorspronkelijk ook vandaan komt, is lastiger te beantwoorden. Theater heeft zich hoogstwaarschijnlijk uit religieuze riten ontwikkeld. Op veel plaatsen in de wereld zijn voorbeelden van zo’n ontwikkeling te zien.

Ontstaan van theater
Dramatische expressie diende van oudsher om de wereld te ordenen en de omgeving zoveel mogelijk onder controle te krijgen en te houden, om zodoende het voortbestaan van de soort te verzekeren. Mensen waren (en zijn) uit op controle over hun leefwereld en om die veilig te stellen bootsten ze in rituelen, bijvoorbeeld, de bewegingen van dieren na om daarmee de beoogde dieren aan zich te onderwerpen bij de jacht. Naast jachtdansen zijn er ook altijd zaai- en oogstdansen geweest, regendansen, krijgsdansen, vruchtbaarheidsdansen en dodendansen. Hier en daar bestaan ze nog. Theater ontstaat daar ‘waar de beweging een tegenbeweging ontmoet […] waar een voordanser zich afscheidt van het koor en niet alleen voor, maar ook tegenover de anderen treedt’, schreef Gerard van der Leeuw in Wegen en grenzen, een boek over de verhouding van religie en kunst (1955). Bij het ordenen van de wereld speelde beweging oorspronkelijk een belangrijkere rol dan taal in emotionele en collectieve riten. In situaties van leven of dood kan taal tekort schieten, terwijl beweging en gebaar doeltreffender lijken. Imiteren en vertellen maken deel uit van het rituele spel waaruit theater gegroeid is: een paar dansers, mimespelers, zangers of vertellers maken zich los van de groep en gaan een eigen rol spelen tegenover alle andere aanwezigen. Ze nemen de rol op zich van het leven of de dood, die van een heilig dier, een god, een geest, een held, een offer. Zo ontwikkelden zich beweging en tegenbeweging, actie en reactie, acteurs en toeschouwers. De toneelspeler was misschien wel oorspronkelijk de voordanser die vertolkte wat de hele gemeenschap bewoog, in letterlijke zin. Maskers dienden om de dansers te beschermen tijdens hachelijke rituelen, waarin ze zich meester maakten van levensgevaarlijke bovennatuurlijke krachten die vrijkwamen bij het sterven van een offerdier of bij de dood van een mens.

Theater als spiegel
In alle culturen zijn lokale verhalen van oudsher mondeling overgeleverd van de ene generatie op de andere. Mythen en legenden, de geschiedenis van voorouders, hun omzwervingen over de aarde, de grootse daden van onsterfelijke helden, ze zijn eeuwenlang bewaard in het geheugen van mensen voordat ze voor het eerst werden opgetekend in betrekkelijk recente tijden. In Europa is de geschiedenis van de oudste Griekse rituelen naar tragedie en komedie vaak voorgesteld als de ontwikkeling van het theater, maar vergelijkbare ontwikkelingen hebben zich niet alleen in het westen voltrokken. Intussen is in de meeste culturen het mythische denken en handelen van de moderne mens steeds verder teruggedrongen naar de randgebieden van het bestaan. Eén van die randgebieden is het toneel, waar in onze tijd geëxperimenteerd wordt met nieuwe vormen van theater die voortbouwen op oude rituele vormen. Ook de hedendaagse mens heeft zekerheid nodig en het theater houdt ons een spiegel van het menselijk bestaan voor, waarin we onze ingewikkelde leefwereld kunnen herkennen of verkennen. Net als elders in de wereld vonden de oudste toneelvormen in Afrika hun oorsprong in de behoefte van de altijd kwetsbare mens om zijn bestaan te verzekeren te midden van voortdurend dreigende gevaren. In de dorpen is de mondelinge overlevering altijd heel populair geweest. Voordrachtskunstenaars maakten zo’n performance van oorsprongsmythen, heldenverhalen, dierenfabels en andere genres tot een unieke gebeurtenis, waarbij muziek, zang, dans, mime, maskers en kostuums een rol speelden. Mondelinge Afrikaanse literatuur was altijd een performance, die voorstelde en formuleerde wat de gemeenschap bezielde, in een totaaltheater waarin de ‘voorganger’ of verteller ook dichter is en zanger, acteur, musicus, danser en mimespeler. Wanneer de emotionele spanning steeg en woorden tekortschoten, nam hij zijn toevlucht tot mime en dans. Als dichter herschiep hij de overgeleverde verhalen op zijn eigen manier, al improviserend, op basis van kennis en meesterschap dankzij beheersing van de overlevering. Hij was ook een zanger en musicus die zichzelf op een instrument begeleidde. Vertellers improviseerden op bekende thema’s binnen een vast kader van overgeleverde rituele handelingen, formules en refreinen.

Globalisering
Bij een bijeenkomst in Dakar over orale tradities als bron van inspiratie voor Afrikaanse schrijvers ontmoette ik een aantal jaren geleden bekende Afrikaanse toneelschrijvers uit verschillende landen. Ze bevestigden vrijwel allemaal dat ze naar hartelust de mondelinge overlevering zijn blijven plunderen. Het grote verschil met vroeger is dat ze zich niet meer beperken tot de culturele tradities van de streek waar ze zelf geboren zijn. Dankzij de globalisering vinden schrijvers en kunstenaars overal hun bronnen van inspiratie. Vroeger was het religieuze systeem bepalend voor de culturele eenheid van een volk. Die religieuze en culturele eenheid brokkelt steeds verder af naarmate politieke, sociale en economische organisatievormen ingrijpend veranderen. Theatermakers in Afrika zijn zich opvallend veel gaan bezighouden met politieke Afrikaanse en wereldwijde ontwikkelingen. Daarvan is Dieudonné Niangouna’s Nkenguégi een uitstekend voorbeeld. De auteur overschrijdt tijd en ruimte, gaat van heden naar verleden en verplaatst zich naar verschillende windstreken. Ook bij hem spelen oude procedés uit de overlevering een rol, zoals vaker gebeurt in hedendaags Afrikaans theater waarin een presentator en commentator, een groep personages of een koor de omlijsting vormen voor een ander drama. In Nkenguégi wordt de ontwikkeling ook begeleid door een koor van kadavers dat een mediterrane dodenklacht murmelt en door tamtams die soms de macht overnemen. Dankzij deze vorm slaagt de auteur er niet alleen in brandende hedendaagse kwesties haarscherp bloot te leggen, maar ook een hedendaags publiek te confronteren met een probleem waar het geen raad mee weet. Niangouna’s Nkenguégi is een revolutionaire kunstvorm die ons een hartverscheurende spiegel voorhoudt. In Afrika zijn literatuur en theater nooit opgevat als l’art pour l’art. Kunst was er voor de mensen, kunst moest problemen verhelderen en discussies op gang brengen. Dat is nog steeds het geval. ‘In Afrika heeft de kunstenaar altijd de mores en ervaring van de samenleving in kaart gebracht en gefungeerd als de visionaire stem van zijn eigen tijd,’ schreef de Nigeriaanse theatermaker en Nobelprijswinnaar Wole Soyinka een halve eeuw geleden. Dat geldt zeker ook voor de Congolese toneelschrijver, regisseur en acteur Niangouna. 

Nkenguégi - Dieudonné Niangouna
di 13 juni & wo 14 juni 2017
Stadsschouwburg Amsterdam
Meer informatie en kaarten

HF BLOG