Blog

Column: Miriam Makeba, vrouw uit Zuid Afrika, vrouw van de wereld.

Door: Stephan Sanders

17.6.2020

Miriam MakebaHet is een ontroerend moment als de Malinese zangeres Rokia Traoré probeert het bekende klik-geluid te maken, dat zo kenmerkend is voor de Xhosa taal. De Zuid-Afrikaanse zanger en muzikant Neo Muyanga doet het voor, geeft aanwijzingen, maar het wil niet in één keer lukken. Ook niet de tweede keer.

Ik weet uit eigen ervaring hoe frustrerend het is niet het geluid te kunnen nabootsten dat een native speaker zo uit de mond rolt. Ik ben de Xhosa-klik nooit meester geworden.
Maar Rokia Traoré zal het onder de knie krijgen, want zij, in Afrika geboren voelt een grote bewondering voor Miriam Makeba, de Zuid-Afrikaanse zangeres die vaak in het Xhosa zong, haar eerste taal.

Iedereen heeft ooit wel eens Makeba’s lied “Pata Pata” gehoord, waarmee de Zuid-Afrikaanse wereldroem oogstte.
‘Mama Africa’ werd ze ook genoemd, omdat zij de eerste zwarte Afrikaanse vrouw was, die een ‘Grammy award’ mocht ontvangen – samen met Harry Belafonte. Die was aanvankelijk haar mentor en bleek later een even fervent mensenrechtenactivist als de Zuid-Afrikaanse. Wat we nu ‘wereldmuziek’ noemen zou nooit zo’n groot succes zijn geworden zonder Makeba.

Het ligt voor de hand dat de Malinese Traoré in Makeba een voorloper ziet, een voorvechtster ook, die zich haar leven lang politiek uitsprak. Want Traoré eert niet alleen de muzikale kwaliteiten van Makeba, ze bezingt ook de politieke moed van de Zuid-Afrikaanse.
Want het kleine, verlegen meisje uit Johannesburg bleek niet alleen fantastisch te zingen, maar durfde ook de confrontatie aan met grote, racistische systemen.
In 1932 werd zij in Zuid-Afrika geboren, haar volledige naam: Zenzile Miriam Makeba. Opvallend is haar optreden in de documentaire ‘Come Back Africa’, die een aanklacht vormt tegen het witte minderheidsregime in haar land. Ze verkast daarna noodgedwongen naar Noord-Amerika, maar wordt niet langer toegelaten in haar geboorteland, wanneer zij in 1960 haar moeder wil begraven. Het Zuid-Afrikaanse staatsburgerschap wordt haar ontnomen, en terwijl de wereld via haar kennis maakt met de Zuid-Afrikaanse jazz en protestliederen, wordt zij zoiets als een  ‘Vaterlandlose Geselle’.

Als geboren Zuid-Afrikaanse zet ze zich in om via een comité van de Verenigde Naties tot een wereldwijde boycot te komen tegen het apartheidsregime. Terwijl ze hard op weg is een ‘American sweetheart’ te worden, exotisch maar daarom des te aantrekkelijker, trouwt ze in 1968 met de Afro-Amerikaanse activist Stokeley Carmichael. En daarmee is Makeba meteen lievelingetje af, want Carmichael geldt als staatgevaarlijk. Na de moord op Malcolm X verwacht de Amerikaanse inlichtingendienst dat Carmichael het zwarte leiderschap op zich zal nemen. 
De man die geboren werd op Trinidad radicaliseert, teleurgesteld als hij is in het Amerikaanse twee partijenstelsel. Hij richt de Black Panther Party op en verwacht enkel nog iets van Black Power, de macht en kracht van Afro-Amerikanen onderling.

Alle contracten die Makeba bij Amerikaanse platenmaatschappijen heeft lopen, worden geannuleerd. Het prille paar vertrekt naar Ghana en dan naar Guinee. Stokeley Carmichael heeft zich dan herdoopt in Kwame Ture, om zo aan zijn slavennaam te ontsnappen. Hij ontpopt zich, als zovelen in die tijd, tot een pan-Afrikanist, die droomt van een socialistisch zwart Afrika. Het paar gaat feitelijk al in 1973 uit elkaar, en zal in 1978 definitief scheiden.

En dan, na dertig jaar van ballingschap wordt Makeba door Nelson Mandela gevraagd om terug te keren naar ‘huis’, naar het land waar ze heeft leren zingen, dansen en musiceren.
Makeba is tot op het allerlaatste moment op verschillende podia te zien geweest. Ze heeft net ‘Pata Pata’ gezongen, in Italië dit keer, in 2008, en sterft plotseling, vlak na haar optreden.
Weer is ze niet in haar geboorteland. Maar zij is inmiddels van de wereld geworden, deze vrouw.

HF BLOG