Stockhausens hypnotiserende meesterwerk

Holland Festival Proms - MANTRA

Lucas en Arthur Jussen

Karlheinz Stockhausens MANTRA is een compositie voor twee ­piano’s, live elektronica en slagwerk die je live moet hebben meegemaakt. Stockhausen schreef het werk in 1970 voor de vermaarde pianistenbroers Alfons en Aloys Kontarsky. In de Holland Festival Proms spelen nu de broers Lucas en Arthur Jussen hun interpretatie van deze mijlpaal uit de muziekgeschiedenis. Als tieners waren de Jussens al wereldberoemde pianisten, ge­specialiseerd in het klassieke repertoire. Minder bekend is dat ze ook een grote belangstelling hebben voor eigentijdse muziek, reeds op jonge leeftijd aangewakkerd door lessen bij Ton Hartsuiker. Dit is hun eerste uitvoering van dit hypnotiserende meesterwerk. Een verrassend festivaldebuut. 

Holland Festival Proms

Een dag lang, van ‘s middags tot diep in de nacht, vindt in ­Het Concertgebouw een bruisend minifestival plaats. Tijdens de Holland Festival Proms zijn vijf concerten en een installatie te zien. Van een concert met virtual reality door onder anderen het Radio Filharmonisch Orkest tot het swingende The Nile Project.

Van de broers Lucas en Arthur Jussen die Karlheinz Stockhausen spelen tot een opera-installatie van de Indonesische kunstenaar Jompet Kuswidananto. De dag wordt gepresenteerd door cabaretier en televisiepresentator Klaas van der Eerden. In de pauzes zijn er optredens van conservatoriumstudenten en korte concert­inleidingen. Voor slechts tien euro per concert, of minder voor wie een dagkaart koopt, hoor je de nieuwste en avontuurlijkste muziek van over de hele wereld. ’s Nachts is er een afterparty voor iedereen die er geen genoeg van kan krijgen. 

Meer

Achtergrondinformatie

Begin 1969 verblijft Karlheinz Stockhausen in Madison (Connecticut), waar hij in opdracht van Leonard Bernstein en het New York Philharmonic Orchestra het derde deel van zijn tape-compositie Hymnen uitbreidt met nieuw geschreven orkestpartijen. Als hij op  

een dag naar Boston rijdt, hoort hij naar eigen zeggen plotseling een melodie in zijn hoofd. In alle haast krabbelt hij de tonen op een enveloppe. Dertien stuks, beginnend en eindigend op een 'a'. Daartussenin alle twaalf chromatische toonhoogtes, keurig verdeeld in vier frases. 

Jaren later vertelt Stockhausen tijdens een lezing aan het Imperial College in Londen hoe de noten ook een visuele voorstelling opriepen: ‘Ik zag de melodie voor me, uitgestrekt over een enorme tijdspanne. Rond elke afzonderlijke noot cirkelde dezelfde melodie, maar nu op een kleinere schaal. Iedere toon een zon met dertien planeten, waaromheen opnieuw een kleinere versie zweefde, als in een muzikaal zonnestelsel’ Hij werkte zijn visioen uit in MANTRA (1970), een compositie voor twee pianisten die naast hun eigen instrument ieder een set crotales (kleine bekkentjes) en een woodblock bespelen. Ringmodulatoren zorgen voor elektronische manipulaties van de pianoklank. Voortdurend wordt het timbre vervormd en bijgekleurd via de luidsprekers: klokachtige resonanties en gonzende mixturen die soms doen denken aan een gamelanensemble. 

Mantra bestaat uit dertien ‘regionen’, één voor elk van de tonen van de melodie. Na een inleidende reeks akkoorden en een repeterende crotalesslag klinkt de mantra in haar basisvorm. Specifieke speeltechnieken geven elk van de volgende secties een eigen karakter: snelle toonherhalingen, trillers, akkoordachtige passages of decoratieve omspelingen van de melodie, die als spiraalvormige nevels uitwaaieren in de muzikale ruimte. Een uitgekiend procedé van ‘vergroting’ van de melodie zorgt voor verdere variatie. Volgens een systeem van twaalf zelf ontworpen toonladders met steeds grotere intervallen rekt Stockhausen de mantra gestaag op: past de melodie in haar oorspronkelijke versie binnen een octaaf (twaalf toetsen), uiteindelijk beslaat ze de volle omvang van het klavier (88 toetsen). 

Mantra laatzich het best omschrijven als een gestaag uitdijend klankuniversum, een kosmische dans van een oermelodie met haar verschillende vergrotingen en verkleiningen. Maar, kenmerkend voor Stockhausen, de compositie is tevens een ritueel in klank, een meditatie op de mystieke relatie tussen eenheid en veelheid, uniformiteit en variatie. Met zijn duizelingwekkende structuur waarin alles met alles samenhangt, bleek Mantra bovendien een mijlpaal in Stockhausens oeuvre. Na diverse experimenten met open vormen en improvisatorische elementen, betrad de componist met de melodische formuletechniek van Mantra nieuw muzikaal terrein, dat hij in de jaren zeventig verder zou verkennen met stukken als Inori, Sirius,Tierkreis en later in zijn grote operacyclus LICHT

De première van MANTRA vond plaats tijdens de Donaueschinger Musiktage van 1970. De uitvoering was toen in handen van de legendarische gebroeders Kontarsky, die als pianoduo een grote reputatie genoten binnen de wereld van de hedendaagse muziek. Met dit concert treden Arthur en Lucas Jussen in hun voetsporen en geven zij hun eerste uitvoering van een substantieel eigentijds werk. In hun studieproces werden de broers bijgestaan door Ellen Corver, die veelvuldig met Stockhausen samenwerkte, en samen met Sepp Grotenhuis tijdens het Holland Festival van 1995 de Nederlandse première van Mantra gaf, met de componist zelf achter het mengpaneel.

Meer

Biografieën

Karlheinz Stockhausen (1928-2007) studeerde aanvankelijk zowel piano als musicologie, filosofie en Duitse taalkunde. In 1950 nam hij zijn eerste compositielessen bij de Zwitserse componist Frank Martin en in de zomer van 1951 volgde hij cursussen nieuwe muziek in  

Darmstadt. Daar werd hij gegrepen door het serialisme, een naoorlogse compositietechniek waarbij de elementaire deeltjes van de klank (toonhoogte, toonduur, toonsterkte en toonkleur) volgens reeksstructuren worden geordend. Het jaar daarop studeerde hij in Parijs bij Messiaen en wist hij zichzelf met enkele baanbrekende werken in de voorhoede van de nieuwe muziek te plaatsen.Vanaf de tweede helft van de jaren vijftig behaalde hij grote artistieke successen met een vrijere benadering van de seriële uitgangspunten. In de WDR-studio in Keulen (waarvan hij in de jaren zestig de directeur was) experimenteerde hij met elektronica, en daarbuiten met de plaatsing van orkest en publiek, met extreme tempi, met muziek van over de hele wereld. In 1964 werd een ensemble opgericht dat zich exclusief bezighield met de uitvoering van zijn werk, en in 1970 ontstond zijn eigen muziekuitgeverij. 

In de jaren zeventig nam zijn benadering van muziek een uitgesproken kosmische wending: hij wilde uitdrukking geven aan zijn verbondenheid met de kosmos, de natuur en zijn medemens. Met LICHT (1977-2003), een cyclus van zeven grootse muziektheaterstukken, één voor elke dag van de week, creëerde hij een werk dat zijn hele leven moest omvatten. In 2019 brengen het Holland Festival, De Nationale Opera en het Koninklijk Conservatorium Den Haag een omvangrijke selectie uit de reeks onder de titel aus LICHT. Vanaf 2003 tot zijn dood in 2007 werkte Stockhausen aan Klang, een vergelijkbare cyclus over de uren van de dag.

Lucas (1993) en Arthur (1996) Jussen kregen hun eerste pianolessen van Leny Bettman in Hilversum. In 2005 studeerden de broers een jaar bij de Portugese meesterpianiste Maria João Pires. Daarna volgden ze lessen bij Jan Wijn en Ton Hartsuiker. Lucas studeerde bovendien bij Menahem Pressler in de V.S. en bij Dmitri Bashkirov aan de Escuela Superior de Música Reina Sofia te Madrid. Lucas en Arthur zijn winnaars van de Concertgebouw Young Talent Award (2011) en de Publieksprijs van de Festspiele Mecklenburg-Vorpommern (2013). Het tweetal was te horen met onder meer het Koninklijk Concertgebouworkest, het Rotterdams Philharmonisch Orkest, het Residentie Orkest en de Radio Kamer Filharmonie en speelde met internationale orkesten als het Mariinsky Orchestra, het Mariinsky Orchestra, het Dallas Symphony Orchestra, het Hong Kong Philharmonic Orchestra en het London Chamber Orchestra. Daarbij werkten zij samen met dirigenten als Valeri Gergiev, Jaap van Zweden, Jukka Pekka Saraste, Elihu Inbal, James Gaffigan, Sir Neville Marriner en Frans Brüggen.

Arthur en Lucas zijn daarnaast internationaal bekend om hun solorecitals. Ze traden op in de serie Meesterpianisten en de Robeco-serie van Het Concertgebouw en gaven concerten op uitnodiging van de voormalige koningin Beatrix. In 2014 vergezelden de broers koning Willem-Alexander en koningin Maxima op hun eerste staatsbezoek aan Polen. In 2010 tekenden Lucas en Arthur een platendeal met Deutsche Grammophon. Hun debuut-cd met werken van Beethoven verwierf een platina status en werd bekroond met de Edison Klassiek Publieksprijs. Na een succesvolle Schubert-opname (gouden status) en een release gewijd aan Franse pianomuziek (Jeux) verscheen eind 2015 hun vierde cd met pianoconcerten van Mozart, samen met The Academy of St Martin in the Fields onder leiding van Sir Neville Marriner. Dit album bereikte ook de gouden status en werd bekroond met de Edison Klassiek Publieksprijs 2016. Deze opname werd door Grammophone UK opgenomen in hun top 50 beste Mozart opnames ooit. Met deze uitvoering van Mantra treden Lucas en Arthur voor het eerst op met een grootschalig hedendaags werk.

Meer

CREDITS

muziek
Karlheinz Stockhausen
uitvoering
Lucas en Arthur Jussen
klankregie
Jan Panis

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR