Alban Bergs expressionistische meesterwerk

Wozzeck en de misère van de gewone man

Radio Filharmonisch Orkest, Groot Omroepkoor, Nationaal Kinderkoor

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Met Wozzeck schreef Alban Berg een van de vernieuwendste opera’s van de vorige eeuw. Naast Lulu – in een regie van William Kentridge, vorig jaar een festivalhit – is Wozzeck een van zijn meesterwerken. Voor wie Lulu zag, is Wozzeck dit jaar een must. Met sterzangers Florian Boesch (bas-bariton) en Asmik Grigorian (sopraan) in de rollen van de tragische Wozzeck en zijn vrouw Marie. Voor de NTR ZaterdagMatinee brengen het Radio Filharmonisch Orkest, het Groot Omroepkoor en het Nationaal Kinderkoor de opera in een concertante uitvoering ten gehore, onder leiding van dirigent Markus Stenz.

Achtergrondinformatie

De door Schönberg (en anderen) geïntroduceerde atonale muziek kon een eeuw geleden op weinig sympathie rekenen. Toch wist Schönbergs leerling Alban Berg met Wozzeck – gebaseerd op Georg Büchners drama Woyzeck uit 1837 – een ongekend succesvolle ‘atonale’ opera te schrijven. 

Aan de hand van de tragische Wozzeck toont het werk ons het machtsmisbruik van de hogere klassen en de misère van de gewone man. Een actueel thema in de sociale onrustige jaren twintig.

Markus Stenz, chef-dirigent van het Radio Filharmonisch Orkest, zal laten blijken dat Bergs expressionistische klanken perfect aansluiten bij het verhaal: de partituur vormt een expressieve, zeer effectieve ‘soundtrack’. Tegelijkertijd heeft de muziek een sensuele, laatromantische gloed. De uitgebreide symfonische tussenspelen waarmee de componist de afzonderlijke scènes verbindt, verraden de invloed van Wagner. Die scènes zelf zijn echter doorgaans compact en beknopt, bijna neoklassiek van aard. Neoclassicistisch is ook de complexe muzikale structuur, vol archaïsche muzikale vormen, waaronder passacaglia’s, fuga’s en barokdansen.

Meer

Biografieën

Alban Berg (1885-1935) was een Oostenrijks componist die samen met zijn leraar Arnold Schönberg en Anton Webern wordt gerekend tot de Tweede Weense School. Berg combineerde in zijn werk de laatromantische taal van Mahler met een persoonlijke benadering van Schönbergs strikte twaalftoonstechnieken. 

Vandaag de dag wordt Berg gezien als een van de belangrijkste en invloedrijkste componisten van de 20e eeuw. In zijn vroege jeugd was Berg meer geïnteresseerd in literatuur dan in muziek. Hij begon op vijftienjarige leeftijd met componeren. Toen hij op 19-jarige leeftijd ging studeren bij Arnold Schönberg had hij relatief weinig muziekonderwijs genoten. Na bij Schönberg contrapunt, muziektheorie en harmonie te hebben gestudeerd, begon hij in 1907 aan zijn compositielessen. Een van de composities die hij maakte tijdens zijn studie waren vijf schetsen van pianosonates, die hij later zou verwerken tot zijn eerste pianosonate, opus 1, een van de meest verbluffende 'eerste werken’ uit de muziekgeschiedenis. Berg studeerde in totaal zes jaar onder Schönberg, tot 1911. In 1913 ging Bergs Altenberger Lieder in première, aforistische poëzie van de dichter Peter Altenberg die door Berg op muziek was gezet. Maar het publiek sprak schande van de voorstelling en de avond eindigde in een rel. Na tussen 1915 en 1918 te hebben gediend in de Eerste Wereldoorlog, vervolgde Berg zijn werk aan zijn eerste opera Wozzeck. Dit werk ging in 1925 in première en was zijn eerste echte succes. Vandaag de dag wordt deze opera gezien als een van de belangrijkste werken van de 20e eeuw. Andere beroemde stukken van Berg zijn de Lyrische Suite voor strijkkwartet (1926), het Kamerconcert voor piano, viool en 13 blaasinstrumenten (1923-1925) en misschien wel zijn bekendste en meest geliefde stuk, het Vioolconcert ter nagedachtenis aan een engel uit 1935. Berg had slechts twee delen van zijn driedelige opera Lulu voltooid toen hij in 1937 plots stief aan bloedvergiftiging. Hoewel hij wel een verkorte partituur van de derde akte had geschreven, verbood zijn weduwe Helen Berg elke poging om het werk af te maken en uit te voeren. Kort na de dood van mevrouw Berg werd de volledige opera in 1979 uitgevoerd onder leiding van Pierre Boulez, waarna Lulu razendsnel in het repertoire kon worden bijgeschreven als een van de mijlpalen van de 20e-eeuwse muziek.

 

Markus Stenz, sinds 2012 chef-dirigent van het Radio Filharmonisch Orkest, is met ingang van het seizoen 2015/2016 ook eerste gastdirigent van het Baltimore Symphony Orchestra. Hij studeerde aan de Hochschule für Musik Köln en bij Leonard Bernstein en Seiji Ozawa in Tanglewood. Van 1994 tot 1998 was hij chef-dirigent van London Sinfonietta en daarna, tot 2004, artistiek leider en chef-dirigent van het Melbourne Symphony Orchestra. Vanaf het seizoen 2003/2004 was hij elf jaar lang Kapellmeister van het Gürzenich-Orchester, en tien jaar lang General­Musikdirektor van de stad Keulen.

Als operadirigent debuteerde Markus Stenz in La Fenice in Venetië. Hij leidde vele (wereld)premières, waaronder Henze’s Das verratene Meer (Berlijn), Venus und Adonis (München) en L’Upupa (Salzburger Festspiele). Hij dirigeerde in operahuizen als La Scala (Milaan), de Koninklijke Muntschouwburg (Brussel), de Lyric Opera Chicago, San Francisco Opera, het Staatstheater Stuttgart, de Deutsche Oper Berlijn, de Bayerische Staatsoper München, de Staatsoper Hamburg, de Oper Frankfurt, bij festivals als die van Glyndebourne, Edinburgh, Bregenz en Salzburg.

Op het concertpodium leidde hij orkesten als Het Koninklijk Concertgebouworkest, de Münchner Philharmoniker, het Gewandhausorchester Leipzig, de Berliner Philharmoniker, het Tonhalle Orchester Zürich, de Wiener Symphoniker, het Orchestre Philharmonique de Radio France en de grote Duitse radio-orkesten. In de Verenigde Staten werkte hij met orkesten als het Chicago Symphony en het Los Angeles Philharmonic Orchestra. Stenz, fellow van het Royal Nothern College of Music, dirigeert dit seizoen muziek van São Paulo tot Shanghai, waaronder de Duitse première van een Celloconcert van Pascal Dusapin.

 

Het Radio Filharmonisch Orkest (RFO) bezet een prominente plaats in het Nederlandse muziekleven. Door een onuitputtelijk streven naar de hoogste artistieke kwaliteit en een uitgebalanceerde programmering groeide het momenteel honderd musici sterke orkest uit tot een van de beste orkesten van Nederland. Het orkest werd in 1945 opgericht door Albert van Raalte en nadien onder andere geleid door Bernard Haitink, Jean Fournet, Willem van Otterloo, Hans Vonk, Edo de Waart en Jaap van Zweden. In 2012 werd Markus Stenz aangesteld als chef-dirigent.

Sinds augustus 2013 maakt het RFO deel uit van de Stichting Omroep Muziek, samen met het Groot Omroepkoor en de productieafdeling van de concert­series van Radio 4 (NTR en AVROTROS).

Het RFO werkte samen met befaamde gastdirigenten als Antal Doráti, Riccardo Muti, Mariss Jansons en Valery Gergiev. De Amerikaan James Gaffigan is vaste gastdirigent sinds 2011. Het orkest speelt veel hedendaagse muziek, vaak betreft het premières - onder andere van Luciano Berio, Pierre Boulez, John Adams, Harrison Birtwistle en Richard Rijnvos - die in opdracht van de omroepseries NTR ZaterdagMatinee en AVROTROS Vrijdagconcert werden geschreven. Het RFO was te horen tijdens de BBC Proms 2011 in de Royal Albert Hall en tijdens de eerste Holland Festival Proms in 2015

Het RFO heeft een indrukwekkende plaat- en cd-catalogus opgebouwd. Op verschillende labels verschenen vanaf de jaren zeventig legendarische grammofoonplaten en cd’s. Met Jaap van Zweden legde het orkest een Bruckner-cyclus vast, en ook alle symfonieën en de opera Simplicius Simplicissimus van Karl Amadeus Hartmann zijn inmiddels op cd verschenen. Door de bijzondere programmakeuze en het grote publieksbereik is het Radio Filharmonisch Orkest een essentiële schakel in het Nederlandse muziekleven. In 2014 kreeg het orkest hiervoor een Edison Klassiek Oeuvreprijs toegekend.

 

Met zestig vocalisten is het Groot Omroepkoor het grootste professionele koor van Nederland. Sinds de oprichting in 1945 brengt het koor een breed repertoire. Het zingt koorpartijen in opera’s, oratoria en cantates, maar ook brengt het a cappella-concerten.

Het koor is nauw verbonden met de Nederlandse Publieke Omroep. Het merendeel van de concerten vindt plaats in de omroepseries NTR ZaterdagMatinee, het AVROTROS Vrijdagconcert en het Zondagochtend Concert. Het repertoire in deze series strekt zich uit van klassiek tot hedendaags, waaronder opdrachtwerken van Nederlandse componisten zoals Wagemans, Wagenaar, Visman, Manneke en Vleggaar en premières van werk van hedendaagse buitenlandse componisten, onder wie MacMillan, Henze en Adams. Op het programma staan daarnaast inmiddels ‘klassieke’ 20e-eeuwse werken van onder andere Boulez, Stockhausen, Kagel, Ligeti en Messiaen.

Het Groot Omroepkoor werkt voor de omroepseries vaak samen met het Radio Filharmonisch Orkest. Daarnaast wordt het koor met enige regelmaat uitgenodigd door het Koninklijk Concertgebouworkest, het Rotterdams Philharmonisch Orkest, het Orchestre Philharmonique de Radio France en de Berliner Philharmoniker.

De eerste officiële chef-dirigent van het Groot Omroepkoor was Kenneth Montgomery. Na hem waren respectievelijk Robin Gritton, Martin Wright, Simon Halsey, Celso Antunes en Gijs Leenaars chef-dirigent. Sinds 1 maart 2015 is Klaas Stok koorleider van het Groot Omroepkoor. Michael Gläser is vaste gastdirigent sinds september 2010.Ook op diverse cd-registraties is het Groot Omroepkoor te horen in een veelzijdig repertoire: er zijn opnamen van werk van onder anderen Keuris, Diepenbrock, Mahler, Wagner, Elgar, Rihm, Poulenc, MacMillan en Rachmaninov.

 

Het Nationaal Kinderkoor werd in 1989 opgericht door Silvere van Lieshout, als onderdeel van het stimuleringsbeleid Kinderkoorzang dat werd ontwikkeld en uitgevoerd door de Stichting Nederlandse Korenorganisaties. Van Lieshout was tevens de eerste dirigent. Samen met het Nationaal Jeugdkoor (opgericht in 1996) maakt het Nationaal Kinderkoor tegenwoordig deel uit van Stichting Vocaal Talent Nederland, een organisatie die als doel heeft om vocaal en muzikaal getalenteerde kinderen en jongeren uit Nederland tot bloei te brengen. In het Nationaal Kinderkoor zingen jongens en meisjes van 10 tot 16 jaar, afkomstig uit het hele land. Het koor is tegelijkertijd ook een opleidingsinstituut, waarbij het plezier in zingen samengaat met het ontwikkelen van muzikale vaardigheden. Het repertoire van het Nationaal Kinderkoor bestaat hoofdzakelijk uit klassieke muziek, die a capella wordt uitgevoerd, met een klein ensemble of met een symfonieorkest, en soms ook onder regie. Sinds 2000 wordt het koor gedirigeerd door Wilma ten Wolde. Het koor toert regelmatig naar het buitenland, en werkt mee aan uitvoeringen en opnames met orkesten als het Koninklijk Concertgebouworkest, het Radio Filharmonisch Orkest en de Berliner Philharmoniker, onder leiding van dirigenten als Sir Simon Rattle, Bernard Haitink, Jaap van Zweden, Mariss Jansons, Nikolaus Harnoncourt, Philippe Herreweghe, Markus Stenz, Daniele Gatti en Jordi Savall.

Meer

CREDITS

muziek
Alban Berg
dirigent
Markus Stenz
bas-bariton
Florian Boesch (Wozzeck)
tenor
Endrik Wottrich (Tambourmajor)
tenor
Peter Tantsits (Andres)
tenor
Thomas Piffka (Kapitein)
bas-bariton
Nathan Berg (Dokter)
bas
Richard Wiegold (Eerste leerjongen)
bariton
Florian Just (Tweede Leerjongen)
tenor
John Heuzenroeder (Nar)
sopraan
Asmik Grigorian (Marie)
alt
Cécile van de Sant (Margret)
tenor
Ioan Micu (Soldaat, Kameraad)
jongenssopraan
Mathis Raykov (Maries kind)
koor
Groot Omroepkoor,
Nationaal Kinderkoor (Maries kinderen)
orkest
Radio Filharmonisch Orkest

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR