‘Dit is magie’ – Frankfurter Allgemeine

Le Encantadas o le avventure nel mare delle meraviglie

Olga Neuwirth, Ensemble intercontemporain, Matthias Pintscher

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

De Oostenrijkse componiste Olga Neuwirth heeft in Europa naam gemaakt als belangwekkend muziekvernieuwer. In Le Encantadas is te horen waarom. Dit nieuwe werk is geïnspireerd op Herman Melvilles beschrijving van de Galapagoseilanden (vroeger Encantadas genoemd) en de geluiden van eilandenstad Venetië. Door de bijzondere eilandopstelling van de muzikanten in de Gashouder komen alle details in de muziek prachtig tot hun recht. Uitvoerders zijn het Ensemble intercontemporain onder leiding van Matthias Pintscher en de geluidsmagiërs van IRCAM, die terugkeren in het festival na hun succes in de Gashouder vorig jaar met Pierre Boulez’ Répons. Dit is het moment om de markante klankfinesses van Neuwirth te leren kennen.

Programmaboek Olga Neuwirth

Festivalfocus

Olga Neuwirth
In Nederland wordt haar muziek zelden gespeeld, maar internationaal geldt Olga Neuwirth als een van de meest vooraanstaande en interessante hedendaagse componisten. Haar eclectische werk, waarin ze invloeden uit hoge en lage cultuur laat doordringen, toont een componist die midden in de wereld van nu staat. Ze verwijst veelvuldig naar uiteenlopende bronnen uit de literatuur, architectuur, popmuziek en cartoons. In een speciaal programma presenteert het Holland Festival haar opvallende werk. 

Neuwirth componeert vaak luisterervaringen. Het veelgeprezen Le Encantadas, haar recentste grote werk dat in de Gashouder wordt gespeeld, is daarvan een goed voorbeeld. Het ontleent zijn impact aan de bijzondere, ruimtelijke opstelling van de musici. In Kloing! reageren een computergestuurde Bösendorfervleugel, een pianist en videobeelden op elkaar. Het stuk toont Neuwirths veelzijdigheid en multimediale benadering. Daarnaast speelt fagotvirtuoos Pascal Gallois het speciaal door Neuwirth voor hem geschreven Torsion en geven compositiestudenten van het Koninklijk Conservatorium een interpretatie van haar werk tijdens een lunchconcert. Zelf zal Neuwirth ook aanwezig zijn bij een avond getiteld De kunst van het luisteren, waar ze spreekt over hoe wij luisteren naar muziek en de wereld om ons heen. Dit is de kans om een van de spannendste componisten van nu beter te leren kennen.

Meer

Achtergrondinformatie

De afgelopen jaren bood het Holland Festival een reeks bijzondere locatieconcerten met baanbrekende composities van de twintigste-eeuwse muzikale avant-garde (Varèse, Xenakis, Cage, Nono en Boulez). Dit jaar wordt die reeks voortgezet met een nieuw werk van de gelauwerde Oostenrijkse componist Olga Neuwirth (1968), die lange tijd in eigen land als avant-gardistisch enfant terrible gold en inmiddels grote bekendheid geniet in Europa.

In samenwerking met het Ensemble intercontemporain, dirigent Matthias Pintscher en medewerkers van het Parijse IRCAM zal Neuwirth de Gashouder akoestisch omvormen tot de San Lorenzo-kerk in Venetië. In deze denkbeeldige kathedraal neemt Neuwirth de luisteraar mee op een zeventig minuten durende klankreis door een mysterieuze archipel.

In het eerder genoemde lijstje van reeds overleden of stokoude heren is de relatief jonge componiste Olga Neuwirth een opvallende verschijning. Toch past ze uitstekend in dit rijtje. Neuwirth heeft net als haar voorgangers een fascinatie voor het ontdekken van nieuwe klanken. Ook gebruikt ze bij voorkeur elektronische technieken en akoestische experimenten om nieuwe klankwerelden te ontsluiten. Waar veel van haar werken maatschappelijk geëngageerd zijn, staat in Le encantadas o le avventure nel mare delle meraviglie (De Encantadas, oftewel de avonturen op de zee der wonderen) de zuivere zoektocht naar nieuwe klanken centraal. 

Neuwirths compositie ontleent haar naam aan The Encantadas (1854), een novelle van de Amerikaanse schrijver Herman Melville. De novelle bestaat uit tien schetsen, waarin Melville zijn indrukken van de Galapagos-eilanden – ook bekend als Las Encantadas (de betoverde eilanden) – verwerkt. Hij schildert de eilandengroep als een betoverde, maar ook desolate wereld, een onbewoond, onontgonnen land, maar toch een plek vol herinneringen en verhalen. Neuwirth verplaatst dit gegeven naar Venetië en de lagune rondom de stad. Centraal staat de Venetiaanse San Lorenzo-kerk, die in 1984 het decor voor de wereldpremière van Nono’s Prometeo vormde. Neuwirth was als 15-jarige bij deze bijzondere gebeurtenis aanwezig. Waar Nono destijds een speciale door Renzo Piano ontworpen klankruimte in de kerk plaatste, kiest Neuwirth ervoor om de uitzonderlijke akoestiek van de kerk met elektronische middelen te herscheppen. 

Le Encantadas is geschreven voor zes ruimtelijk verspreidde muzikale ensembles, samples en live-elektronica. Het stuk is een denkbeeldige reis langs vijf eilanden, met twee tussenspelen, een proloog en een epiloog. Bij aanvang horen we opgenomen soundscapes van de lagune, die langzaam versmelten met de instrumentale ensembles. De geluiden vormen een denkbeeldige zeereis, waarin de afzonderlijke eilanden langzaam dichterbij komen om vervolgens weer uit beeld te verdwijnen. Naarmate de stad dichterbij komt, worden stemopnames belangrijker. Naast de voor Neuwirths muziek kenmerkende opgenomen dialogen horen we ook de stem van Hatsune Miku, de Japanse cyberdiva die vorig jaar in het Holland Festival te zien was in The End. Met een mix van opgenomen en digitale stemmen creëert Neuwirth een surrealistische, naar eigen zeggen ‘androgyne’ klank. Le Encantadas levert een zinderend spektakel voor het oor op. 

Meer

Biografieën

De Oostenrijkse componiste Olga Neuwirth (1968) geldt als avant-gardistisch enfant terrible in eigen land. Tussen 1985 en 1993 studeerde ze in San Francisco (compositie, film en schilderkunst), aan de Hochschule für Musik Wien en bij het Parijse elektronische muziekinstituut IRCAM. 

 

Neuwirths muziek wordt gekenmerkt door een fascinatie voor klank, die voortvloeit uit de spectrale muziek van haar leermeester Tristan Murail en de late werken van Luigi Nono. In haar muzikale universum worden avant-gardistische klanken regelmatig afgewisseld met elementen uit populaire muziekcultuur en hoorspelachtige gesproken passages. Daarnaast legt Neuwirth steevast verbindingen met film, literatuur en architectuur. 

Neuwirths internationale doorbraak volgt in 1991 tijdens de Wiener Festwochen met enkele mini-opera’s op teksten van Nobelprijswinnares voor Literatuur Elfriede Jellinek. Met Jellinek ontwikkelt ze ook Lost Highway (2003), een totaaltheaterervaring met opgenomen beelden, gebaseerd op David Lynch’ gelijknamige film uit 1997. De twee werken opnieuw samen in American Lulu (2011) een bewerking van Alban Bergs opera Lulu, waarvoor Neuwirth een uitgesproken jazzy partituur schreef. Naast muziektheaterwerken schrijft Neuwirth ook graag kamermuzikale of solostukken, waarbij de live uitvoering steevast wordt gecombineerd met opgenomen beelden of geluiden. Voorbeeld hiervan is Torsion (2003) voor fagot en tape. Neuwirth won talrijke muziekprijzen, en in 2010 als eerste vrouw de Grote Oostenrijkse Staatsprijs. 

Matthias Pintscher (1971) beschouwt componeren en dirigeren als twee elkaar volmaakt aanvullende activiteiten. Door die combinatie heeft hij als componist een goed gevoel van alle mogelijkheden van een orkest en als dirigent een goed inzicht in het perspectief van componisten. Zijn composities onderscheiden zich door de fijnheid en precisie van geluid en structuur. Tot zijn bekendste werken horen de opera Thomas Chatterton, geschreven voor de Semperoper Dresden, Fünf Orchesterstücke voor het Londense Philharmonia Orchestra, de Herodiade Fragmente en zijn eerste vioolconcert En sourdine, beide voor het Berliner Philharmoniker. Sinds september 2013 is Pintscher artistiek hoofd bij het Ensemble intercontemporain. 

Hij is Artist in association bij het BBC Scottish Symphony Orchestra en Artist in residence bij het Deens Radio Symfonieorkest en de Kölner Philharmonie. Zijn werken werden gedirigeerd door internationale topdirigenten als Simon Rattle, Pierre Boulez, Claudio Abbado en Valery Gergiev. Hij werkte samen met talloze toonaangevende hedendaagse ensembles, waaronder het Duitse Ensemble Modern, Klangforum Wien, Ensemble contrechamps en het Scharoun Ensemble. Als dirigent heeft Pintscher een grote voorliefde voor hedendaagse componisten en het laat 19e- en vroeg 20e-eeuwse repertoire. Hij dirigeerde onder meer de Berliner Philharmoniker, Staatskapelle Berlin, het Rundfunk-Sinfonieorchester Berlin, het MDR Sinfonieorchester Leipzig, het Tonhalle Orchester Zürich, het Mahler Chamber Orchestra en het orkest van de Opéra national de Paris. Pintscher is docent compositie aan de Juilliard School in New York en artistiek directeur van het Heidelberg Frühling festival en cureert voor het Impuls Romantik Festival in Frankfurt. 

Het Ensemble intercontemporain werd in 1976 opgericht door Pierre Boulez met de steun van de toenmalige Franse minister van Cultuur Michel Guy en in samenwerking met Nicholas Snowman. De 31 solisten van het ensemble delen een passie voor 20ste- en 21ste-eeuwse muziek. Zij hebben allen een vast contract, waardoor ze de belangrijkste doelen van het ensemble kunnen vervullen: uitvoering, creatie en educatie voor jonge muzikanten en voor het publiek in het algemeen. Onder de artistieke leiding van Matthias Pintscher werken de muzikanten in nauwe samenwerking met componisten aan de verkenning van instrumentale technieken en de ontwikkeling van projecten waarbij de verbinding wordt gelegd tussen muziek, dans, theater, film, video en beeldende kunst. In samenwerking met het IRCAM (Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique) is het Ensemble intercontemporain ook actief op het gebied van synthetische geluidscreatie. Regelmatig voert het ensemble nieuwe stukken uit die in opdracht zijn gecomponeerd. Het Ensemble staat bekend om zijn focus op muziekeducatie, met concerten voor kinderen, creatieve workshops voor studenten, trainingsprogramma's voor toekomstige uitvoerenden, dirigenten en componisten. Sinds 2004 verzorgt het ensemble elke zomer de Lucerne Festival Academy, een intensief lesprogramma voor getalenteerde jonge instrumentalisten, dirigenten en componisten op het gebied van de eigentijdse muziek. Het ensemble resideert sinds begin 2015 in de nieuwe Paris Philharmonie, verzorgt internationaal optredens en opnames en neemt regelmatig deel aan grote festivals over de hele wereld. Het ensemble wordt gefinancierd door het Franse Ministerie van Cultuur en Communicatie en ontvangt additionele steun van het gemeentebestuur van Parijs. 

IRCAM, het ‘Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique’, is een van de grootste publieke onderzoekscentra voor muziekproductie en wetenschap ter wereld. Het vormt een unieke plek waar meer dan 160 mensen bijeenkomen en waar artistiek onderzoek hand in hand gaat met wetenschappelijke en technologische vernieuwing. Sinds 2006 wordt het instituut geleid door Frank Madlener. De drie hoofddomeinen – artistieke productie, onderzoek en educatie – komen tot uiting in een jaarlijks terugkerende concertserie in Parijs, in producties in Frankrijk en daarbuiten en in het nieuwe ManiFeste, een combinatie van een internationaal festival en een multidisciplinaire academie dat in juni 2012 van start ging. Het IRCAM is opgericht door Pierre Boulez, is verbonden aan het Centre Pompidou en wordt ondersteund door het Franse ministerie van Cultuur en Communicatie. Het gemengde STMS onderzoekslaboratorium (voor muziek- en geluidwetenschappen en technologieën), dat is ondergebracht bij het ​​IRCAM, profiteert ook van de steun van het CNRS, de Universiteit Pierre en Marie Curie en INRIA (team - project Mutant). Bij diverse producties in het Holland Festival was het IRCAM betrokken: het instituut verzorgde het geluidsontwerp voor Jonathan Harvey’s Wagner Dream (2007) en ook de opera Quartett (2013) van Luca Francesconi werd gerealiseerd in samenwerking met het IRCAM. Tijdens het Holland Festival 2015 werkte het instituut tevens mee aan de uitvoering van Pierre Boulez’ Répons.

Meer

CREDITS

muziek
Olga Neuwirth
dirigent
Matthias Pintscher
opgenomen stemmen, elektronicasequenties
Chiesa di San Lorenzo, Venetië:
Livia Rado, sopraan
Athos Castellan, trombone
IRCAM Studio:
Johan Leysen, verteller
Andrew Watts, countertenor
IRCAM computermuziek design
Gilbert Nouno
IRCAM sound engineer
Sylvain Cadars
IRCAM consultant en computermuziek design
Markus Noistering
IRCAM voorstellingsleider
David Raphaël
IRCAM geluidsassistent
Anaëlle Marsollier
uitvoering muziek
Ensemble intercontemporain
productie
Ensemble intercontemporain