Haydns klassieke meesterwerk in het perspectief van de moderne mens

Die Schöpfung

Joseph Haydn, René Jacobs, Collegium Vocale Gent, B’Rock Orchestra, Julian Rosefeldt

Onder dirigent René Jacobs voeren Collegium Vocale Gent, barokorkest B’Rock en drie topzangers Haydns klassieke meesterwerk Die Schöpfung uit. Tegelijk is een speciaal op de muziek gemaakte film van de Berlijnse kunstenaar Julian Rosefeldt te zien, met immense, uitgestrekte landschappen: woestijnen, rotsen en stukken halfbegroeid land. De mens hierin oogt nietig en zoekend, maar beweegt zich toch vastberaden voort. Een ideaal beeld bij het oratorium, dat gebaseerd is op de Bijbelboeken Genesis en Psalmen en John Miltons epische gedicht Paradise Lost. Rosefeldts film zet Haydns geïdealiseerde scheppingsverhaal in het perspectief van de moderne mens, die de schepping ingrijpend naar zijn hand heeft gezet.

Programma

Achtergrondinformatie

Een daverend tutti-akkoord lost op in een muzikale oersoep van onbestendige harmonieën, zoekende motieven en suggesties van toonsoorten. In de revolutionaire openingsmaten van Die Schöpfung laat Joseph Haydn geen middel onbenut om de chaos van het vroege universum te verklanken. Het is de opmaat voor een overrompelend muzikaal panorama van de goddelijke schepping: in krap twee uur van het eerste licht, de eerste planten en dieren tot de creatie van het eerste mensenpaar Adam en Eva. 

Na een succesvolle première in de Ruhrtriennale 2015 spelen Collegium Vocale Gent en barokorkest B'Rock Die Schöpfung op het Holland Festival. De muzikale leiding is in handen van barokspecialist René Jacobs. De Duitse videokunstenaar Julian Rosefeldt maakte een film die Haydns scheppingsoratoriumresoluut de 21e eeuw binnentrekt.

In de zomer van 1796 krijgt Joseph Haydn bericht van baron Gottfried van Swieten. Of de componist geen groot oratorium 'im Geiste und in der Manier Händels' wil schrijven. Over de financiering hoeft de kapelmeester van Esterházy zich geen zorgen te maken. Daarvoor staat Van Swietens Gesellschaft der Asociierten Cavaliers (een club van vermogende adellijke muziekliefhebbers) wel garant. Een libretto is er ook al. In de voorafgaande maanden zette Van Swieten eigenhandig een scheppingsverhaal op papier – vrij naar John Miltons versepos Paradise Lost, aangevuld met fragmenten uit Genesis en Psalmen. Wanneer Die Schöpfung in maart 1799 haar publieke première beleeft in het Weense Burgtheater, blijkt het werk een doorslaand succes. De verheven thematiek en de spectaculaire koorscènes (inderdaad zeer 'im Geiste Händels') spreken tot de verbeelding. Om nog maar te zwijgen van de inventieve toonschilderingen waarmee Haydn de schepping van het licht (een stralend C-grootakkoord) en de woest kolkende oerzeeën (golvende strijkerslijnen) verklankt. Bovendien sluit Die Schöpfung naadloos aan bij de verlichte tijdsgeest van de late 18e eeuw. Het werk presenteert de creatie als een harmonieus geheel van kosmos, flora en fauna. De onbetwiste kroon op Gods wonderwerk is de mens – in al zijn waardigheid, schoonheid, wijsheid en rechtschapenheid. Het feit dat het thema van de zondeval in Die Schöpfung beperkt blijft tot een enkele bijzin is veelzeggend. 

Toen Julian Rosefeldt het verzoek kreeg om een film te maken bij Haydns Schöpfung, hoefde hij niet lang na te denken. 'Ik dacht meteen aan de immense verlaten decors die ik een jaar eerder had gezien tijdens een bezoek aan de Atlas Filmstudio's in Marokko', aldus de videokunstenaar. Daarnaast gebruikt Rosefeldt ook beeldmateriaal van vervallen industrieterreinen in het Ruhrgebied. 'Beide locaties tonen de relicten van de menselijke beschaving', licht hij toe. 'Of het nu de nagebouwde ruïnes van oude culturen betreft of de overblijfselen van het industriële tijdperk, beide tonen de menselijke scheppingsdrift en slaan zo een brug naar het heden. In zekere zin werken de filmbeelden bijna antithetisch. Het beeld lijkt soms haaks te staan op wat men in de muziek hoort. Dat is een bewuste keuze. Ik vind het zeer belangrijk dat het beeld een grote rust en ruimtelijkheid uitstraalt. Beelden van weidse en verlaten landschappen, die de muziek en de tekst weer op moeten vullen.'

Meer

Biografieën

Joseph Haydn (1732-1809) geldt als een van de belangrijkste grondleggers van het muzikale classicisme en stond in het midden van de 18e eeuw aan de wieg van klassieke genres als de sonate, de symfonie en het strijkkwartet. Hij wordt als wagenmakerszoon geboren in het Oostenrijkse Rohrau. Vanwege zijn muzikale talent sturen zijn ouders hem in 1740 naar Wenen, waar hij als koorzanger wordt aangenomen in de Stephansdom. Dankzij zijn groeiende reputatie raakt Haydn allengs bekend in adellijke kringen. In 1761 wordt hij aangenomen als kapelmeester aan het hof van de familie Esterházy. 

Onder de muziekminnende prins Nikolaus I krijgt Haydn de verantwoordelijkheid over het hoforkest en componeert hij grote hoeveelheden muziek. Hij experimenteert in uiteenlopende genres: van kamermuziek tot vocaal werk en van opera tot religieuze muziek. Ook zet hij revolutionaire stappen in het strijkkwartet en de symfonie. Vanaf 1779 richt Haydn zijn pijlen als freelancecomponist op de snel groeiende muziekmarkt. Met de strijkkwartetten opus 33, 50 en 64, evenals de Parijse symfonieën verwerft hij grote internationale roem. In de jaren 1790 weet hij zijn aanzien nog verder uit te breiden met enkele geslaagde concertreizen naar Londen. 
Na zijn definitieve terugkeer in Wenen leidt Haydn een succesvol bestaan als publiek figuur en zelfstandig componist. Naast zijn laatste strijkkwartetreeksen en grote religieuze werken als de Nelsonmesse en de Paukenmesse schrijft hij beroemde oratoria als Die Schöpfung en Die Jahreszeiten. Vanaf 1803 belet een tanende gezondheid hem het componeren. Haydn overlijdt op 31 mei 1809, op 77-jarige leeftijd.

René Jacobs (1946) heeft een prominente positie in de wereld van barokke en klassieke vocale muziek. Hij heeft meer dan tweehonderdzestig opnames op zijn naam staan en een indrukwekkende carrière opgebouwd als zanger, dirigent, onderzoeker en docent. Hij begon zijn muzikale vorming als koorzanger in de Sint-Baafskathedraal van zijn geboortestad Gent. Tijdens zijn universitaire studie klassieke filologie bleef hij als zanger actief. Ontmoetingen met Alfred Deller, Gustav Leonhardt en de gebroeders Sigiswald en Wieland Kuijken inspireerden hem tot een carrière als countertenor, gespecialiseerd in barokmuziek. Al snel bouwde hij een reputatie op als een van de meest vooraanstaande zangers van zijn tijd. Vanuit zijn passie voor de barokke vocale muziek en het operarepertoire richtte Jacobs in 1977 Concerto Vocale op. Hiermee realiseerde hij een prijswinnende opnamereeks bij Harmonia Mundi, waaronder veel wereldpremières werden uitgebracht. Zijn debuut als operadirigent maakte Jacobs in 1983 met de productie van Antonio Cesti’s Orontea op de Innsbrucker Festwochen, het festival waar hij van 1997 tot 2009 de functie van artistiek directeur bekleedde. Zijn lange en succesvolle samenwerkingen met de Berlin Staatsoper Unter den Linden als gastdirigent (sinds 1992), Theater an der Wien (sinds 2006), Théâtre Royal de la Monnaie in Brussel en andere toonaangevende internationale podia en festivals stelden hem in staat alles te dirigeren, van vroege barok tot Rossini en van de meeste onbekende tot de beroemdste opera’s. Kenmerkend voor Jacobs’ dirigentschap is zijn pioniersgeest. Zijn grondige studie van historische bronnen resulteert vaak in uitzonderlijke interpretaties die opvallen door een samenballing van kennis en muzikaal instinct. Bijvoorbeeld zijn internationaal hoog aangeschreven opnames van Mozarts opera’s. Jacobs’ Nozze di Figaro won een Grammy voor beste opera. Het Britse Gramophone Magazine schreef vervolgens: ‘René Jacobs’ Mozart-serie is een van de opgenomen wonderen van onze tijd.’ Zijn opname van J.S. Bachs Matthäus Passion (Echo Klassik Award 2014 in Duitsland) werd gevierd als ‘een nieuwe standaard’ in de lange opnamegeschiedenis van dit werk. Zijn nieuwste opnames zijn: Mozarts Entführung aus dem Serail in 2015 (Caecilia Award voor beste opera) en Johann Sebastian Bachs Johannes Passion in maart 2016. René Jacobs is benoemd tot Doctor Honoris Causa van de Universiteit van Gent en heeft de meeste belangrijke prijzen van internationale critici mogen ontvangen. Op het Holland Festival dirigeerde hij in 2010 Francesco Conti's Don Chisciotte in Sierra Morena en in 2014 Handels Orlando.

Julian Rosefeldt (1965) studeerde architectuur in zijn geboortestad München en later in Barcelona. Na in 1994 zijn diploma te hebben behaald, werkte hij enkele jaren nauw samen met studiegenoot Piero Steinle. Sinds 1999 is hij vanuit Berlijn werkzaam als zelfstandig kunstenaar.
Rosefeldts werk bestaat hoofdzakelijk uit film- en video-installaties in verschillende stijlen: van documentaire tot theatraal narratief. Hij maakte daarnaast diverse video's voor muziek(theater)producties. Naast zijn film bij Haydns Die Schöpfung, maakte hij bij de Schaubühne Berlin beelden bij onder meer The City / The Cut (2008) van Martin Crimp en Mark Ravenhill in regie van Thomas Ostermeier, en Electronic City (2004) van Falk Richter in regie van Tom Kühnel. Rosefeldt is ook actief als fotograaf. Zijn werk werd wereldwijd tentoongesteld in verschillende musea en galerieën, waaronder het Haus der Kunst en de Bayerische Akademie der Schönen Künste in München; het Hamburger Bahnhof Museum für Gegenwart en het KW Institute for Contemporary Art in Berlijn, Tate Modern Londen, Kunsthalle Wien, Centre Georges Pompidou Paris, ACMI Melbourne, Royal Academy of Fine Arts en het British Film Institute in Londen. In 2009 en 2010 was Rosefeldt als gastprofessor verbonden aan de faculteit Media Art van de Bauhaus Universiteit in Weimar. Sinds 2010 is hij lid van de Bayerische Akademie der Schönen Künste en bekleedt hij de leerstoel Digital and Time-based Media aan de Akademie der Bildenden Künste (beide in München).

Collegium Vocale Gent werd in 1970 opgericht door dirigent Philippe Herreweghe. Het ensemble vervulde meteen een pioniersrol in de wereld van de oude muziek door nieuwe inzichten uit de historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk toe te passen op vocaal repertoire. Dankzij deze authentieke, tekstgerichte en retorische aanpak groeide het gezelschap snel uit tot een graag gehoorde gast op grote podia en muziekfestivals in Europa, Israël, de Verenigde Staten, Rusland, Zuid-Amerika, Japan, Hongkong en Australië. 
Inmiddels is Collegium Vocale Gent uitgegroeid tot een flexibel ensemble met een omvangrijk repertoire uit verschillende stijlperiodes. Voor elk project brengt het gezelschap een geoptimaliseerde bezetting bijeen. Muziek uit de renaissance wordt uitgevoerd door een ensemble van zes tot twaalf zangers. Duitse barokmuziek, meer specifiek het vocale werk van J.S. Bach, zingt het gezelschap bij voorkeur met een kleine bezetting, waarin de zangers zowel koor- als solopartijen voor hun rekening nemen. Daarnaast legt Collegium Vocale Gent zich steeds meer toe op het klassieke, romantische en hedendaagse oratoriumrepertoire. 
Collegium Vocale Gent werkt geregeld samen met diverse historisch geïnformeerde ensembles zoals het eigen barokorkest, het Orchestre des Champs Élysées, het Freiburger Barockorchester of de Akademie für Alte Musik Berlin. Ook organiseerde het projecten met deFilharmonie, het Rotterdams Filharmonisch Orkest, het Budapest Festival Orchestra en het Koninklijk Concertgebouworkest. Het ensemble werd geleid door dirigenten zoals Nikolaus Harnoncourt, René Jacobs, Sigiswald Kuijken, Marcus Creed, Edo de Waart, Iván Fischer, Yannick Nézet-Séguin en vele anderen.

Barokorkest B'Rock werd opgericht in 2005. Sindsdien streeft het in Gent gevestigde gezelschap naar vernieuwing en verjonging in de wereld van de oude muziek. De internationaal geselecteerde musici zijn gespecialiseerd in de historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk en onderscheiden zich door een grote flexibiliteit in repertoire en speelstijl. In zijn programmakeuze verbindt het B'Rock-orkest vaste waarden uit de barokliteratuur met minder gekend repertoire uit de zeventiende en achttiende eeuw. Daarnaast ontwikkelt het gezelschap projecten waarin oude én eigentijdse muziek elkaar ontmoeten en bevruchten. Bijzondere aandacht gaat uit naar creaties van nieuwe muziek op historisch instrumentarium. Ook op het vlak van genre-overschrijdende producties laat het orkest zich niet onbetuigd; oude muziek in combinatie met theater, beeldende kunst en/of video behoort eveneens tot het artistieke DNA. 
B'Rock doet regelmatig een beroep op toonaangevende gastdirigenten en solisten zoals René Jacobs, Jérémie Rhorer, Leonardo García Alarcón, Peter Dijkstra, Bejun Mehta, Alexander Melnikov, Kristian Bezuidenhout, Sophie Karthäuser en vele anderen. Het orkest werkt vaak samen met vooraanstaande koren zoals het RIAS Kammerchor, Collegium Vocale Gent, het Nederlands Kamerkoor en Cappella Amsterdam. Met De Munt/La Monnaie en Muziektheater Transparant heeft het bovendien structurele partnerships ontwikkeld op vlak van opera en muziektheater. Per seizoen speelt het orkest een 45-tal concerten. Het gezelschap is frequent te horen in alle prominente concertzalen in Vlaanderen en Nederland en was vaak in het buitenland te gast.

Meer

CREDITS

muziek
Joseph Haydn
libretto
Gottfried van Swieten
muzikale leiding
René Jacobs
film
Julian Rosefeldt
dramaturgie
Tobias Staab
muziekdramaturgie
Jan Vandenhouwe
cast
Sunhae Im (sopraan), Thomas Walker (tenor), Johannes Weisser (bas-bariton), B'Rock Orchestra, Collegium Vocale Gent
sponsor
Duitse Federale Cultuurstichting
productie
Ruhrtriennale - Festival of the Arts
met steun van
Kulturstiftung des Bundes
met de vriendelijke steun van
vereniging van vrienden en aanhangers van Ruhrtriennale eV

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR