Kennismaking met twee componisten die een brug sloegen tussen Oost en West

The Music of Gurdjieff and Komitas

The Gurdjieff Folk Instruments Ensemble, Levon Eskenian, Lusine Grigoryan

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

De Armeniërs George Gurdjieff (ca. 1866-1949) en Komitas Vardapet (1869-1935) baseerden hun composities op traditionele Armeense volksmuziek. Tijdens dit middagconcert in Podium Mozaïek speelt pianiste Lusine Grigoryan een selectie uit hun werk, waarna het ensemble het materiaal op authentieke instrumenten terugvertaalt naar zijn ‘volkse’ bron. Arrangeur Levon Eskenian vertelt over zijn bijzondere werkwijze en over de componisten, hun synthese van Oost en West, en hun ambivalente, in het geval van Komitas tragische band met Constantinopel (nu Istanbul).

programma

ACHTERGRONDINFORMATIE

The Gurdjieff Folk Instruments Ensemble werd in 2008 opgericht door de in Libanon geboren Armeense musicus Levon Eskenian. Het gezelschap van vooraanstaande Armeense musici heeft tot doel de muziek van Gurdieff en Komitas op etnografisch verantwoorde wijze te arrangeren voor authentieke Armeense instrumenten, zoals de duduk (dubbelrietinstrument), de zurna (dubbelrietvolkshobo), de pku (enkelrietvolksklarinet), de tar (langhalsluit), de saz (dubbelkorige langhalsluit), de kamancha (vedel), de oed (luit), de kanon (plankciter), de dap (lijsttrommel met bellen) en de dhol (tweevellige trommel). De debuut-cd Music of Georges I. Gurdjieff verscheen op het prestigieuze Duitse label ECM en werd onder meer bekroond met een Nederlandse Edison Award voor het beste wereldmuziekalbum.

 

Komitas is de grondlegger van de moderne Armeense gecomponeerde muziek. Hij werd in 1869 als Soghomon Soghomonian geboren in Kütahya in het huidige Turkije, dat toentertijd deel uitmaakte van het Ottomaanse Rijk. Zijn Armeense ouders stierven jong, waarna hij opgroeide in een seminarie in de buurt van Yerevan. De naam Komitas nam hij aan na zijn wijding tot priester. Behalve voor spiritualiteit interesseerde Komitas zich van kinds af aan tevens voor muziek; zijn zangtalent werd al vroeg opgemerkt en hij studeerde compositie in Berlijn. Komitas was een tijdgenoot van Bela Bartók en had net als de Hongaar grote belangstelling voor volksmuziek; hij verzamelde duizenden liederen en bracht op die manier als eerste de traditionele Armeense muziek in kaart. In 1910 vestigde Komitas zich in Constantinopel, op dat moment een wereldstad met een invloedrijke Armeense gemeenschap, en groeide rap uit tot een spil in het muziekleven. De Armeense genocide van 1915 greep hem echter zo aan dat hij een zenuwinzinking kreeg en nooit meer zou componeren; vanaf 1919 tot aan zijn dood in 1935 verbleef hij in een Parijs’ sanatorium.

 

Georges I. Gurdjieff (1866-1949) was in de eerste helft van de 20e eeuw een invloedrijk spiritueel leider. Hij reisde jarenlang door het Midden-Oosten, Centraal-Azië, India en Noord-Afrika, waar hij in aanraking kwam met een breed scala aan muziek-, dans- en spirituele tradities. Na zo’n twintig jaar vestigde hij in het Westen zijn naam met een doctrine die hij ‘de harmonische ontwikkeling van de mens’ noemde. Behalve geschriften heeft Gurdjieff ook muziek nagelaten, zoals de ruime verzameling pianostukken die hij in de jaren 20 dicteerde aan een leerling, de Russische componist en pianist Thomas de Hartmann, met wie hij zich eerder in de muziek van Komitas had verdiept.

 

Het eerste van de twee concerten van het Gurdjieff Ensemble in het Holland Festival plaatst de muziek van Gurdjieff naast het Armeense pionierswerk van Komitas. Dit avondconcert in Muziekgebouw aan ’t IJ valt uiteen in twee delen. In het eerste deel staat de muziek van Gurdjieff centraal, een programma dat het ensemble al vaker heeft gespeeld en ook heeft vastgelegd op hun bekroonde cd; het tweede deel, met de muziek van Komitas, betreft een nieuw programma.

 

In Podium Mozaïek verzorgt The Gurdjieff Folk Instruments Ensemble een middagconcert met een bijzonder concept rond de pianowerken van Gurdjieff en Komitas. Deze werken worden telkens éérst in hun oorspronkelijke vorm op de piano gespeeld door Lusine Grigoryan, gevolgd door een gearrangeerde ensembleversie van hetzelfde werk, gemaakt door artistiek leider Levon Eskenian. Daarbij is hij uitgegaan van de instructies betreffende stijl en genre die Komitas in zijn partituren heeft verwerkt, waarmee Komitas suggereert dat uitvoeringen gebruik zouden kunnen maken van traditionele Armeense instrumenten. Komitas slaagde er namelijk in typische Armeense volksmuziekgenres en instrumentklanken te vertalen naar de piano, zonder de bron geweld aan te doen; in dit concert vertaalt het Gurdjieff Ensemble de stukken dus eigenlijk terug naar hun oorspronkelijke vorm, zij het op een nieuwe manier. Op het programma staan beroemde Komitas-stukken als Seven Dances en Msho Shoror. Pianiste Lusine Grigoryan is een befaamd interpreet van Komitas’ werk, met diepgaande kennis van zijn muzikale erfenis en esthetica.

Armenia Orient and Occient The Gurdjieff Instrumental Folk Ensemble breed

BIOGRAFIEËN

De filosoof, spiritueel leider, schrijver en componist Georges Gurdjieff werd in de tweede helft van de 19e eeuw geboren in Armenië. Hij ontwikkelde het concept van de Harmonieuze Ontwikkeling van de Mens tijdens zijn reizen door de wereld, op zoek naar de waarheid. Zijn bijzondere muzikale repertoire is gebaseerd op de muziek die hij hoorde in Armenië, de Kaukasus, het Midden-Oosten en vele delen van Centraal-Azië, India en Noord-Afrika, waar hij kennis maakte met een grote hoeveelheid spirituele en volksmuziek, rituelen en danstradities. Gurdjieffs muziek bestaat uit zo’n driehonderd stukken en fragmenten voor piano die hij in de jaren 20 van de vorige eeuw componeerde door ze te dicteren aan zijn leerling, de Russische componist en pianist Thomas de Hartmann. Vandaag de dag worden Gurdjieffs composities in het westen voornamelijk bestudeerd aan de hand van De Hartmanns pianotranscripties.

De Armeense priester, musicoloog, componist en musicus Soghomon Soghomonian (1869-1935), bekend als Komitas, was de grondlegger van de moderne Armeense compositieschool en voorloper van de etnomusicologie. Bij componist Makar Yekmalyan in Tiflis maakte Komitas kennis met de Europese compositietechnieken; vervolgens studeerde hij in Berlijn. Hij was een tijdgenoot van Bartók, en Debussy noemde hem briljant: ‘Ik buig voor uw muzikale genie.’ Komitas was meester van de wetenschappelijke subdisciplines die de oude vormen van de Armeense muziek historisch en geografisch hebben ontsloten. Komitas bezocht diverse regionen van Armenië en tekende duizenden Armeense, Koerdische, Perzische en Turkse liederen op. In vele delen van de wereld trad hij op als propagandist van de Armeense muziek, in de vorm van lezingen, maar ook als musicus: hij was actief als koordirigent, zanger, fluitist en pianist. In 1904 publiceerde hij de allereerste bundel met Koerdische volksliederen. Tijdens de vervolging van de Armeense intelligentia werd Komitas in 1915 gedeporteerd naar Anatolië, waar hij getuige was van het ombrengen van zijn lotgenoten. Gebroken keerde hij terug, met hulp van invloedrijke figuren, en de laatste twintig jaren van zijn leven bracht hij door in een Parijse psychiatrische kliniek.

The Gurdjieff Folk Instruments Ensemble werd in 2008 opgericht door de Armeense musicus Levon Eskenian met als doel etnografisch authentieke bewerkingen uit te voeren van Georges Gurdjieffs muziek, die overgeleverd is in pianotranscripties van diens leerling Thomas de Hartmann. Het ensemble, dat optrad in Europa en Azië, bestaat uit vooraanstaande Armeense volksmuziekinstrumentalisten, die onder meer de duduk (een houten blaasinstrument), de saz (een snaarinstrument), de santoor (een cimbalom) en de dhol (een tweevellige trommel) bespelen. Het Duitse label ECM Records bracht de cd Music of Georges I. Gurdjieff van het ensemble uit; de opname werd geprezen en onderscheiden met de Nederlandse Edison en de Nationale Muziek Prijs van Armenië. Ook werd het album tot cd van de week verkozen bij radiozenders over de hele wereld. Georges Gurdjieff staat in het westen bekend als een van de grootste spirituele persoonlijkheden van de 20e eeuw. De artistiek leider van The Gurdjieff Folk Instruments Ensemble, Levon Eskonian, heeft stukken van Gurdjieff gekozen en gearrangeerd die hun wortels hebben in Armeense, Griekse, Arabische, Koerdische, Assyrische en Kaukasische spirituele en volksmuziek voor oosterse volksmuziekinstrumenten. Onderdeel van het nieuwe repertoire van het ensemble is de muziek van Komitas.

CREDITS

muziek
George Gurdjieff, Komitas
piano
Lusine Grigoryan
arrangeur, artistiek directeur
Levon Eskenian
musici
The Gurdjieff Folk Instruments Ensemble:
Emmanuel Hovhannisyan
(duduk, zurna, pku)
Norayr Gapoyan
(duduk)
Avag Margaryan
(blul, zurna)
Armen Ayvazyan
(kamancha)
Aram Nikoghosyan
(oud)
Meri Vardanyan
(kanon)
Vladimir Papikyan
(santur)
Davit Avagyan
(tar/saz)
Mesrop Khalatyan
(dap/dhol)
Eduard Harutyunyan
(Tmbouk)