Berlijns strijkensemble terug met twee spannende programma’s

Now I lay me down

Sabrina Hölzer, Solistenensemble Kaleidoskop, Into the Dark

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Zestig bedden bedekt met gras staan opgesteld in regelmatige rijen. Het publiek gaat liggen, de musici gaan spelen en … het licht dooft. In deze voorstelling van regisseur Sabrina Hölzer spelen de leden van Kaleidoskop eigentijds en klassiek werk in het pikkedonker, en bewegen al spelend door de zaal. Muziek van Bach die je omhult, klanken van Barber en Crumb uit alle hoeken: zwevend in tijd en ruimte wordt het een intense en droomachtige ervaring die je misschien wel dichter bij de muziek brengt dan ooit tevoren.

programma

ACHTERGRONDINFORMATIE

Muziek is kunst om naar te luisteren. Een concert ervaart men via het oor – maar óók via het oog. De luisterervaring wordt in sterke mate gestuurd door visuele stimuli: welke instrumenten hoor ik, wie staat er op het punt in te zetten, wat is de onderlinge verhouding van de musici, hoe zitten ze erbij? Bovendien raakt het oog snel afgeleid, door de entourage van de zaal en de nabijheid van andere bezoekers. De eigen nadrukkelijke aanwezigheid in een ruimte maakt de concertgangers het luisteren niet eenvoudig.

Daarom speelt Solistenensemble Kaleidoskop in het donker. In het áárdedonker: men ziet letterlijk geen hand voor ogen. De bezoekers gaan liggen op een van de zestig bedden die strak in het gelid staan opgesteld. Dan gaat het licht uit – en begint de muziek. De leden van Kaleidoskop bewegen volgens een uitgekiende choreografie door de paden tussen de bedden, zodat de luisteraars omringd worden door muziek, opgenomen in het geluid. Wanneer aan het einde het licht weer aangaat zijn de musici verdwenen. Now I lay me down is een concert door schimmen, dat als louter klank wordt ervaren.

Het idee voor deze spectaculaire concerten in het donker komt van de Duitse regisseuse Sabrina Hölzer (1968). Zij wilde wegkomen van het zien en gezien worden dat in de muziekwereld zo goed als elders een belangrijke factor is en van het continue oordeel dat in de blik ligt besloten. Tegelijkertijd wilde ze de zintuiglijke ervaring van muziek in een onconventionele setting onderzoeken. Om dergelijke evenementen te realiseren richtte Hölzer in 2011 het productiegezelschap Into the Dark op, dat telkens samenwerkt met Solistenensemble Kaleidoskop. Na Into the dark en Dark was the Night is dit hun derde concertprogramma in het donker, steeds met ander repertoire. Now I Lay Me Down ging in december 2014 in première in Berlijn.

De uitdaging voor de musici om een concert volledig in het donker te spelen is extreem groot. Niet alleen moeten alle partijen uit het hoofd geleerd worden – dat is vaker het geval bij alternatieve concertvormen, waar Kaleidoskop veel ervaring mee heeft – ook verliezen de musici de visuele connectie met hun instrument. Waar de precisie van een greep of een contactpunt doorgaans deels wordt gestuurd door het oog komt de nauwkeurigheid in het absolute donker volledig aan op gehoor en tastzin. Het vergt veel oefening om daaraan te wennen. Bovendien valt er nog iets weg: de visuele interactie met de medespelers. Een gezamenlijke inzet, het synchroon vormgeven van een frasering of het tegelijkertijd beëindigen van een toon is een stuk lastiger wanneer men de ander niet kan zien.

Maar nog afgezien van de benodigde heroriëntatie op hun instrument en elkaar moeten de musici leren te bewegen in het donker. Daarvoor is de hulp ingeschakeld van een bewegingscoach die normaliter met blinden werkt. Allerlei zaken die voor de meesten van ons vanzelfsprekend zijn, zoals rechtdoor lopen of draaien in een hoek van 90 graden, blijken in het donker nagenoeg onmogelijk. De musici hebben dan ook uitgebreid getraind om hun routes over de smalle paadjes tussen de bedden door zonder botsingen en struikelpartijen te kunnen afleggen. Wel moeten bezoekers uit veiligheidsoverwegingen hun schoenen, tassen en jassen afgeven en worden zij dringend verzocht hun armen binnenboord te houden. Met behulp van infraroodcamera’s wordt de uitvoeringsruimte bewaakt; bezoekers die de ruimte tussentijds willen verlaten kunnen dat met een teken aangeven en worden vervolgens door een blinde naar buiten begeleid.

Hölzer benadrukte dat de keuze van de stukken erg nauw luistert. Bepaalde muziek werkt simpelweg niet in het donker, zij wordt de luisteraar te veel. Voor Now I Lay Me Down is een programma samengesteld dat vele eeuwen muziekgeschiedenis omspant en daarnaast is er een aantal compositieopdrachten verstrekt. Bezoekers van eerdere edities van Into the Dark zijn het erover eens dat het project een unieke muzikale ervaring biedt. Eén bezoeker vertelt dat hij al na twee stukken zijn lichaam compleet vergeten was en alleen nog maar uit opmerkzaamheid bestond, uit aandacht voor de muziek.

BIOGRAFIEËN

Regisseur Sabrina Hölzer (Gummersbach, 1968) studeerde muziekwetenschap, filosofie, germanistiek en pedagogiek in Keulen en sloot dit parcours af met onderscheiding. Ze werkte onder meer als regieassistent bij verscheidene Duitse theaters. Sinds 1994 regisseert ze in binnen- en buitenland en bijna vijftien jaar lang was ze als regisseur verbonden aan de Zeitgenössische Oper Berlin. Hölzer was gastdocent aan de Hogeschool voor de Kunsten in Berlijn, het Mozarteum in Salzburg en de Spaanse universiteit UNED. Ze realiseerde projecten en ensceneringen bij de Opéra National de Lyon, het Hebbel-Theater Berlin, het Haus der Berliner Festspiele, het Luzerner Theater, de Komische Oper Berlin, de Gemäldegalerie Berlin, het Konzerthaus Berlin, op de Münchener Biennale, de Biennale di Venezia en voor MaerzMusik, een festival voor hedendaagse muziek.

Voor haar producties in een volledig donkere ruimte richtte ze het label Into the Dark op. Hölzer ontving talrijke onderscheidingen van onder meer Klassik Heute, Opernwelt en Die Deutsche Bühne. Voor haar enscenering van Andriana Hölszky’s Tragödia – der unsichtbare Raum kreeg de Zeitgenössische Oper Berlin de debuutprijs van de Akademie Musiktheater Heute. In 2013 ontving de regisseur de Belmont Preis van de Forberg-Schneiderstichting, die tot de hoogst aangeschreven prijzen voor artistieke creativiteit in Europa behoort. Sabrina Hölzer woont en werkt in Berlijn en Wiesenburg.

Into the Dark is een Berlijns productiebedrijf dat werd opgericht in 2011 door de regisseur Sabrina Hölzer en de theaterwetenschapper Dr. Jost Lehne. Het bedrijf richt zich op de uitvoering van muziek, ongeacht genre, periode of nationaliteit. De opvoeringen worden gecreëerd door kunstenaars uit verschillende disciplines, die worden geselecteerd op basis van het project in kwestie. De naam van het bedrijf vindt zijn oorsprong in een in 2012 afgeronde trilogie van choreografische producties die plaatsvonden in een geheel verduisterde ruimte. Into the Dark neemt het publiek mee op een reis naar het onbekende – zowel in fysieke als in conceptuele zin.

Solistenensemble Kaleidoskop werd in 2006 in Berlijn opgericht als kamerstrijkorkest dat zich ten doel stelde het traditionele concertformat te doorbreken. Dat is gelukt: Solistenensemble Kaleidoskop brengt onder de artistieke leiding van Michael Rauter en Daniella Strasfogel oude en nieuwe muziek op een originele manier over het voetlicht, vaak in samenwerking met kunstenaars uit andere disciplines, zoals architectuur, dans, literatuur en theater. Het ensemble bestaat uit een kern van vijftien strijkers die, afhankelijk van het programma, kan worden uitgebreid met gastmusici. Alle musici zijn behalve als ensemblelid ook als solist actief, wat Solistenensemble Kaleidoskop tot een bijzonder gezelschap maakt, dat haar materiaal gedurfd en open tegemoet treedt. Het repertoire van Solistenensemble Kaleidoskop reikt van barok tot hedendaags. Het ensemble is geregeld te gast op festivals als het Kunstfest Weimar, de Kunstfestspiele Herrenhausen, het Sydney Festival, het Holland Festival, Operadagen Rotterdam, operadhoy Madrid en de Donaueschinger Musiktage. Kaleidoskop trad op in het Concertgebouw in Brugge, het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam en Harpa, Reykjavik. Het gezelschap werkte samen met Sasha Waltz, Sabrina Hölzer, Martin Eder, Jennifer Walshe en andere artiesten. In 2013-14 ging Van den Vos in première, een samenwerking met de Belgische groep FC Bergman; Solistenensemble Kaleidoskop componeerde de muziek.

CREDITS

regie & concept
Sabrina Hölzer
dirigent, co-concept
Michael Rauter
decor, licht
Ladislav Zajac
uitvoering muziek
Solistenensemble Kaleidoskop
productie
Into the dark
in samenwerking met
Berliner Festspiele
sponsor
German Federal Cultural Foundation

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR