Muziektheaterwerk van en over Misha Mengelberg

Koeien

Opera Misha

Misha Mengelberg, Cherry Duyns, Guus Janssen, ICP Orchestra

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Een boer, een boerin, een mooi meisje en zes koeien, waaronder weidekoeien, luchtkoeien en een waterkalf – ziedaar de oer-Hollandse en tegelijk licht surrealistische setting die Misha Mengelberg bedacht voor zijn muziektheaterwerk Koeien. Met de teksten en de muziek van dit onvoltooide project hebben componist Guus Janssen en regisseur Cherry Duyns een voorstelling gemaakt die in haar absurdisme toch onmiskenbaar Mengelberg is, en waarin een wonderlijk personage, gespeeld door Pierre Bokma, aanwezig is dat doet denken aan de maestro zelf, die dit jaar 80 wordt. Met zicht op de bühne, waar zijn oude kornuiten van het ICP Orchestra spelen, peinst hij voor zich uit, geeft hij commentaar en sticht hij – geheel in de geest van Mengelberg – vooral veel verwarring.

programma

ACHTERGRONDINFORMATIE

Koeien is een opera van en over componist en pianist Misha Mengelberg (Kiev, 1935). Zijn ‘unvollendete’ muziektheaterwerk Koeien dient als fundament voor een opera waarin als extra toevoeging ook Mengelberg zelf als personage opduikt. Doordat Mengelberg niet meer in staat is om te componeren, werkten componist Guus Janssen en schrijver, film- en theatermaker Cherry Duyns – eind 2013 ging zijn film Misha enzovoort in première – nauw met elkaar samen om de noten en de tekst van deze ‘unvollendete’ tot een speel- en zingbaar geheel te maken. Improvisatie, de kern van Mengelbergs muzikale denken, is daarbij niet onbelicht gebleven. De uitvoering is in handen van Mengelbergs eigen Instant Composers Pool (ICP), opgericht in 1967. Voor de cast zijn de vocale solisten Katrien Baerts (sopraan), Fanny Alofs (alt), Mattijs van de Woerd (bariton) en zes jonge zangers van het Koninklijk Conservatorium Den Haag aangetrokken, en de acteurs Pierre Bokma, Olga Zuiderhoek en Beppe Costa. De visuele component van de voorstelling is in handen van slagwerker Han Bennink, die meer dan een halve eeuw met Mengelberg samenspeelde en ook verantwoordelijk is voor de ICP-huisstijl.

Het oorspronkelijke idee was een drieluik te maken van de stukken Behang, de Voordracht en Koeien. Uiteindelijk is besloten om alleen Koeien met enkele delen uit de Voordracht tot een geheel te smeden van ongeveer 75 minuten. Het libretto van Koeien laat zich misschien het beste lezen als een groot gedicht. Mengelberg is in alle opzichten oorspronkelijk – onmiskenbaar zijn de sporen van Dada en Fluxus in zijn werk. Koeien geeft toegang tot Mengelbergs wereld: verwikkelingen op het platteland met weidekoeien, luchtkoeien, een waterkalf, een bijenkorf aan de hemel, een boer en een klagende boerin. En de betoverende Almide voor wie de boer dreigt te zwichten.

Pierre Bokma neemt de (toegevoegde) rol van Misha Mengelberg op zich. Geen Mengelberg-imitatie, maar toch onmiskenbaar Mengelberg: warm en licht diabolisch. Zijn woorden zijn gekozen uit quotes en vraaggesprekken die in de loop der jaren van Mengelberg zijn opgetekend, zoals: ‘Ik kan mij voorstellen dat sommige musici worden geïnspireerd als ze kijken naar de mooie benen van het meisje op de eerste rij, maar ik heb dat niet. Bij het spelen ben ik zeer vaak geneigd de mensen te pesten.’ Bokma neemt de toeschouwer bij de hand om die plotseling los te laten. Hij staat op de bühne, kijkt naar de opera en houdt zijn eigen verhaal, dat hij soms met de meanderende handeling laat meebuigen. Hij levert commentaar, brengt reliëf aan en veroorzaakt – geheel in de geest van Mengelberg – her en der verwarring.

De Koeien Pierre Bokma breed

BIOGRAFIEËN

Misha Mengelberg (Kiev, 1935), de leider van het Instant Composers Pool Orchestra (ICP Orchestra), is een spotvogel in de wereld van de gecomponeerde en geïmproviseerde muziek: een filosofische denker over muzikale zaken, die ernst paart aan absurdisme – als docent aan het conservatorium verdedigde hij de strenge principes van het contrapunt, terwijl hij in zijn ‘lawaaiklas’ voor studenten de academische tucht relativeerde. In de geïmproviseerde muziek van ICP introduceert hij compositiemodellen, in zijn gecomponeerde werk vervlecht hij geïmproviseerde insubordinatie. Als jazzpianist grijpt hij terug op zijn vroege idolen Thelonious Monk (de nooit overijlde tred, dichte akkoorden) en Herbie Nichols (harmonieën die de traditionele patronen op hun kop zetten). Eind jaren zestig is Mengelberg een van de grondleggers van de Europese geïmproviseerde muziek, samen met zijn levenslange drumpartner Han Bennink. Vanaf de jaren negentig oogsten Mengelberg en het ICP Orchestra groeiende internationale erkenning voor zijn live gerealiseerde collage-acties en zijn elegante en geestige schrijfstijl. Mengelberg is onderscheiden met de Gaudeamusprijs (1961), de Wessel Ilcken Prijs (1966), de Bird Award (1989) en de Matthijs Vermeulenprijs (2001).

Cherry Duyns (Wuppertal, 1944) is schrijver, film- en theatermaker. Hij publiceerde romans, korte verhalen (De Zondagsjongen, Dante’s Trompet, De Chinese Knoop, Achterland) en opstellen over beeldende kunst. Met schilder/schrijver Armando schreef en speelde hij zowel voor de televisie als voor het theater bijna een kwart eeuw Herenleed, vertellingen van weemoed en verlangen. In samenwerking met trompettist André Heuvelman maakte en regisseerde hij de theatervoorstellingen Windkracht en Kwam een vogel gevlogen (met sopraan Barbara Hannigan en slagwerker Peter Prommel). Voor zijn documentaire films is hij veelvoudig onderscheiden onder andere met de Nipkowschijf, een Gouden Kalf en de prestigieuze Prix Europa. Samenwerking met Reinbert de Leeuw in de jaren tachtig heeft geleid tot de 8-delige reeks Toonmeesters, films over de eigentijdse componisten Messiaen, Kagel, Vivier, Ligeti, De Vries, Goebaidoelina, Górecki en Oestvolskaya. Ook verfilmde Cherry Duyns Im wunderschönen Monat Mai van Reinbert de Leeuw (met Barbara Sukowa). In 2013 voltooide Duyns de film Misha enzovoort, over het aangrijpende afscheid van Misha Mengelberg van de internationale podia.

Guus Janssen (Heiloo, 1951) studeerde piano en compositie aan het Sweelinck Conservatorium te Amsterdam. Als componist en uitvoerend musicus brengt hij verschillende werelden bijeen: klassieke muziek en jazzmuziek, compositie en improvisatie. De muzikanten met wie hij samenwerkt reiken van de Letse vioolvirtuoos Gidon Kremer tot de Newyorkse avantgarde-improvisator John Zorn. Guus Janssen componeert instrumentale en vocale muziek voor vaak onorthodoxe bezettingen – van een duet voor piano en hi-hat tot een opera met boventoonzangers (Noach). Als pianist is Janssen een vaste verschijning op grote en kleine podia, variërend van jazzcafés tot het Amsterdamse Concertgebouw. Voor zijn verdiensten in de jazz-en geïmproviseerde muziek ontving hij de Boy Edgar Prijs 1981. Voor zijn compositorisch werk werd hij in 1984 bekroond met de prestigieuze Matthijs Vermeulen Prijs. In 2012 ontving hij de Johan Wagenaar Prijs voor zijn gehele oeuvre. Guus Janssen speelt geregeld met het ICP Orchestra.

Drummer en multi-instrumentalist Han Bennink (1942) werd geboren in Zaandam. Zijn eerste slagwerk was een keukenstoel. In de jaren zestig begeleidde hij Amerikaanse jazzsterren als Sonny Rollins, Ben Webster, Wes Montgomery en Eric Dolphy. Als solist en als mede-oprichter van het ICP Orchestra (1967-heden) speelde Bennink een belangrijke rol in de ontwikkeling van de Europese geïmproviseerde muziek. Met Willem Breuker, Misha Mengelberg en Wim T. Schippers trad hij op in een groot aantal komische muziektheaterproducties. Bennink is ook beeldend kunstenaar en exposeerde zijn collages en objecten in eenmanstentoonstellingen in onder andere het Haagse Gemeentemuseum (1995), Calgary (1997) en Sarajevo (2008). Een groot overzicht van zijn beeldende werk was in 2012 te zien in Museum Belvédère te Heerenveen. Han Bennink beleefde internationale successen met het Clusone Trio (1990-1998) en werd onderscheiden met de European Jazz Award en de Skoda Jazz Award. Tot zijn Nederlandse trofeeën horen de Wessel Ilcken Prijs (1967) en de Bird Award (1985). Zijn biografie De wereld als trommel verscheen in 2009 bij uitgeverij Thomas Rap. The Guardian schreef in 2005 over Bennink: ‘Everybody should, before they die, see Han Bennink’.

De Koeien Cherry Duyns half breed De Koeien Guus Janssen half breed

CREDITS

teksten, muziek
Misha Mengelberg
regie, beeld, samenstelling libretto
Cherry Duyns
samenstelling muziek
Guus Janssen i.s.m. Michael Moore
grafiek
Han Bennink
zangers
Katrien Baerts, Fanny Alofs, Mattijs van de Woerd, zangers van het Koninklijk Conservatorium Den Haag: Christina Schönbach, Ginette Puylaert, Veronique van der Meijden, Enikö Gösi, Georgi Sztojanov, Jorne van Bergeijk
advies in beweging
Beppie Blankert
acteurs
Pierre Bokma
Olga Zuiderhoek
Beppe Costa
musici
ICP Orchestra:
Ab Baars, klarinet/sax
Tobias Delius, klarinet/sax
Michael Moore, klarinet/sax
Thomas Heberer, trompet
Wolter Wierbos, trombone
Mary Oliver, viool/altviool
Tristan Honsinger, cello
Ernst Glerum, bas
Guus Janssen, piano
Han Bennink, drums
productie
Stichting Enveloppe
coproductie
Holland Festival