Film met opera wordt opera met film in project van Chinese componist en Nederlandse filmmaker

Het Innerlijke Landschap

Guo Wenjing, Frank Scheffer,
Shen Tiemei, Nieuw Ensemble, Ed Spanjaard

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

‘Je moet het verleden kennen om de toekomst in te kunnen gaan.’ Zo luidt het motto van Guo Wenjing, één van China’s beroemdste hedendaagse componisten. Speciaal voor het Nieuw Ensemble componeerde hij een kameropera waarin hij de traditionele opera van zijn geboortestreek Sichuan combineert met zijn eigen muziek. De voorstelling begint met een documentaire die Frank Scheffer maakte over het ontstaan en de context van de compositie. Als de beroemde operadiva Shen Tiemei het toneel betreedt, verdwijnt de film letterlijk naar de achtergrond en gaat de voorstelling verder als de opera Si Fan. Terwijl de zangeres in een traditioneel kostuum het oude verhaal vertolkt van een jonge non die hunkert naar een leven met een man buiten het klooster, zet de muziek de razendsnelle ontwikkelingen in China recht tegenover zijn eeuwenoude cultuur: het innerlijke landschap van een fascinerend land.

programma

ACHTERGRONDINFORMATIE

Het Innerlijke Landschap is een bijzondere dubbelvoorstelling: half Chinese opera, half documentaire. Filmmaker Frank Scheffer, componist Guo Wenjing, dirigent Ed Spanjaard en het Nieuw Ensemble brengen gezamenlijk dit tweeluik rond Guo Wenjing (1956), een van de belangrijkste Chinese componisten van zijn generatie. Met zijn nieuwe opera Si Fan bevraagt Guo Wenjing de rol van de kunstenaar in de snel veranderende Chinese samenleving en wil hij een dialoog op gang brengen tussen eigentijdse westerse muziek en de traditionele opera van de Chinese provincie Sichuan.

Het Innerlijk Landschap vormt een mooi complement met een andere Holland Festivalvoorstelling van deze jaargang, het muziektheaterwerk As Big As The Sky van de Nederlandse componist/regisseur Arnoud Noordegraaf met decors van de beroemde Chinese kunstenaar Ai Weiwei. In het geval van Het Innerlijke Landschap zijn de nationale rollen omgedraaid: de nieuwe compositie van Guo Wenjing wordt begeleid door filmbeelden van de filmmaker Frank Scheffer.

In het eerste gedeelte van Het Innerlijke Landschap wordt de gelijknamige documentaire van Scheffer over Guo Wenjing en de Sichuan opera vertoond. Tijdens de vertoning zorgt het Nieuw Ensemble voor live muziek; de documentaire wordt geprojecteerd op een half doorzichtig scherm, waarachter de musici zichtbaar zijn. Na afloop van de documentaire verdwijnt het scherm voor het tweede gedeelte van de voorstelling, waarin het Nieuw Ensemble met operadiva Shen Tiemei Si Fan van Wenjing, waaraan hij in de film nog werkte, in wereldpremière brengt.

Guo Wenjing (1956) is afkomstig uit de bergachtige provincie Sichuan. In 1978 was Guo een van de honderd studenten die uit 17.000 aanmeldingen werden geselecteerd voor toelating tot het heropende Centrale Conservatorium van Beijing. Veel van zijn klasgenoten, onder wie de bekende Tan Dun, vertrokken na het behalen van hun diploma naar het westen. Guo, een uitzondering, keerde juist terug naar de provincie. Achteraf stelt hij vast dat zijn terugkeer naar Sichuan en zijn intensieve omgang met de traditionele muziek van die regio zijn werk sterk beïnvloed en gevormd hebben; bovendien was hij op deze manier gevrijwaard van allerlei tijdrovende baantjes aan het conservatorium, waarin zijn in Beijng gebleven medestudenten dikwijls verstrikt raakten, en had hij veel gelegenheid om te componeren. Vanwege zijn verbondenheid met zijn vaderland werd Guo’s muziek uitgekozen voor de openingsceremonie van de Olympische Spelen 2008. Joël Bons, de artistiek leider van het Nieuw Ensemble, kwam Guo in 1988 op het spoor; Guo’s werk door het Nieuw Ensemble klonk hier voor het eerst in 1991. In het Holland Festival van 1994 bracht het Nieuw Ensemble zijn opera Wolvendorp in première.

Guo heeft de kameropera Si Fan geconcipieerd zónder libretto. In plaats daarvan vroeg hij Shen Tiemei, de grootste ster van de Sichuan opera, om een aantal van haar favoriete passages uit de traditie te kiezen. Die oude fragmenten, waarin vaak krachtige vrouwen een grote rol spelen, heeft Guo vervolgens gecontrasteerd met zijn eigen moderne idioom. Een van de gevolgen van de snelle veranderingen in China is het verdwijnen van allerlei traditionele muziekvormen; sommige varianten van de Chinese opera hebben een commerciële vorm gevonden en leven op die manier voort, andere worden alleen nog op amateuristisch niveau uitgevoerd door boeren op het platteland. Guo zegt over die ontwikkelingen: ‘Je moet terug durven kijken om in staat te zijn vooruit te kijken.’

Scheffers documentaire geeft een beeld van de tegenstellingen die het leven in het huidige China beheersen: traditionele cultuur versus moderne werkelijkheid, stad versus platteland, Oost versus West. Zulke tegenstellingen keren ook terug in de vorm van de film, die Scheffer heeft opgebouwd uit drie kringen. De binnenste kring staat voor de werkelijkheid van Guo in het heden, zijn leven als componist en docent in Beijing. De tweede kring bestaat uit het platteland en de provinciehoofdstad Chongqing, met het verhaal van de Sichuan opera en zangeres Shen Tiemei. De buitenste kring is de meest poëtische, waar de verbeelding een plek krijgt. Hier ziet men de indrukwekkende natuur én de eeuwenoude folklore van Sichuan.

Guo’s kleurrijke, intuïtief klinkende muziek is wel in verband gebracht met de imposante natuur van zijn geboortestreek, maar Guo benadrukt dat zijn werk geen figuratieve klankschildering is; de kleuren die hij opwekt in zijn partituur drukken niet de bergen, maar de ziel van de bewoners van Sichuan uit. Guo: ‘Mijn muziek gaat over het innerlijke landschap.’

Het Innerlijke Landschap Sichuan Opera Gezelschap Jin Qiao Allegri Scheffer 6 Breed

Synopsis Si Fan
De Sichuanese opera Si Fan vertelt het verhaal van een jonge vrouw, Sekong, die vanwege ziekte door haar ouders naar de Tempel van Fahua wordt gestuurd om daar een Boeddhistische non te worden. Maar, als de stilte en de eenzaamheid in de tempel haar te veel worden, ontsnapt ze, op zoek naar vrijheid en liefde. De opera is een van de klassiekers van de traditionele Chinese opera's. De opera werpt zich op voor menselijkheid en bekritiseert het strenge leven van onthouding in het klooster.

Binnen het Chinese theater bied Ye Ben de grootste uitdaging voor mannelijke acteurs en Si Fan voor de vrouwelijke. De opera Si Fan is een monoloog die de zwaarste eisen stelt aan de zang- en acteercapaciteiten van de hoofdrolspeelster. Het stuk is een perfect voorbeeld van de Sichuanese opera, met karakteristieke Bang (vocale begeleiding), Da (percussie) en Chang (zang). De hoofdrolspeelster Tiemei heeft het juiste begrip van het liefdesverlangen van haar personage en weet dat met de juiste controle te spelen. Zij brengt de onschuld, de eenzaamheid en de melancholie van het personage op indringende en treffende wijze tot leven. Met haar unieke vertolking verleent Tiemei de non Sekong charme, schoonheid en gratie. Haar emotionele stemmingen en de twijfels in haar hart worden treffend uitgedrukt in de bewegingen die Tiemei maakt met haar hossu, een kort stokje met kwastje dat wordt gebruik voor het weghouden van vliegen, maar ook van verboden verlangens. 

De opera opent met prachtige Kun-melodieën, terwijl de Qupai (de algemene term voor een vaste melodie in traditionele Chinese muziek) Jiang Tou Jin Gui op een natuurlijke en elegante manier binnen dezelfde toonsoort tussen majeur en mineur heen en weer gaat. Behalve droefheid en melancholie, is er in de opera ook regelmatig een opgewekte, levendige klankkleur te horen. De tekst uit het libretto bepaalt de stemming van de melodie: droefheid of gelukzaligheid. Door middel van de unieke uitvoeringspraktijk van de Sichuanese opera, waaronder solo sopraan (Gaoqiang zonder begeleiding), Bang, Dan en Chang, wordt de weerzin van de 19-jarige om een eenzaam leven te leiden als een Boeddhistische non en haar verlangen naar liefde en geluk in het seculiere leven op een indringende en verbluffende wijze voor het voetlicht gebracht.

Het Innerlijke Landschap Guo Wenjing half breed Het Innerlijke Landschap Shen Tiemei Melle Van Essen 1 Halfbreed

BIOGRAFIEËN

De componist Guo Wenjing (1956) werd geboren in Chongqing, een oude stad in de Chinese bergprovincie Sichuan. De invloeden van de stedelijke onrust en de landelijke folklore die hij in zijn vormingsjaren onderging, hebben hem een zeer uitzonderlijke compositorische stem verleend. Op dit moment is hij docent compositie aan zijn alma mater, het Centraal Muziek Conservatorium in Beijing. Guo Wenjings rijke productie voor diverse bezettingen omvat de internationaal geroemde opera’s Wolvendorp (wereldpremière tijdens het Holland Festival in 1994 door het Nieuw Ensemble) en Night Banquet (1997-98/2001). Het eerste werk, gebaseerd op Lu Xuns Dagboek van een waanzinnige, noemde Le Monde een ‘meesterwerk van waanzinnigheid’. De krant vergeleek het stuk na een voorstelling in Parijs met Wozzeck van Alban Berg en De neus van Sjostakovitsj. Critici uit vele landen hebben Guo Wenjings ‘ongeëvenaarde muzikale schoonheid en dramatische kracht’ (Le Monde) geroemd. ‘Hij heeft bewezen dat hij een theaterman is’ (Financial Times) met een ‘zeer oorspronkelijk gevoel voor de mogelijkheden van opera’ (The Independent). In China wordt Guo Wenjing gerangschikt onder de honderd beste levende Chinese kunstenaars, een eervolle onderscheiding. Zijn muziek wordt wereldwijd uitgevoerd door gerenommeerde gezelschappen. Guo Wenjings laatste aandeel in het Holland Festival betrof de muziek bij Chinese Heldinnen, een trilogie in 2008.

De documentairemaker en experimenteel filmer Frank Scheffer (Venlo, 1956) studeerde aan de Academie voor Industrieel Ontwerpen (Eindhoven) de Vrije Academie (Den Haag) en de Nederlandse Film Academie (Amsterdam). Hij werd onder andere bekend met de films Time is Music (1988), Voyage to Cythera (1999), Conducting Mahler (1996) en A Labyrinth of Time (2004). Zijn intuïtieve, poëtische werk richt zich voornamelijk op de relatie tussen filmtaal en muziek, hun overeenkomstige verhouding tot ritme, de ervaring van tijd en het geheugen. Scheffer haalt daarbij veel inspiratie uit het werk van de naoorlogse generatie componisten, zoals Louis Andriessen, Luciano Berio, Pierre Boulez, John Cage, Elliot Carter, Karlheinz Stockhausen en Frank Zappa. Bij Scheffer zijn beeld en geluid gelijkwaardig. Hij gebruikt filmbeelden zoals een componist met noten een nieuwe, abstracte ervaring schept. In Scheffers werk nodigt het beeld, samen met het geluid, de toeschouwer uit tot een nieuwe individuele visuele en auditieve ervaring. Daarom wordt Scheffer ook wel een ‘pure filmer’ genoemd. Zijn films zijn al diverse keren vertoond op het Holland Festival, onder andere in het uitgebreide 43-delige filmprogramma A labyrinth of images (2001) en met Mahler: ich bin der welt abhanden gekommen (2004) – het sluitstuk van zijn trilogie over componist Gustav Mahler, dirigent Riccardo Chailly en het Koninklijk Concertgebouworkest. Dit jaar is hij voor het Holland Festival betrokken bij de voorstelling Het Innerlijke Landschap, gebaseerd op een nieuw stuk van de Chinese componist Guo Wenjing. In deze voorstelling wordt een documentaire over de neergang van de Chinese opera gecombineerd met livemuziek van het Nieuw Ensemble.

Shen Tiemei is president van het Chongqing Chuan Theater, vice-voorzitter van de Chinese Theater Associatie en een van de meest representatieve erfgenamen van de Sichuanese opera (immaterieel cultureel erfgoed van de staat China). Zij is de beroemdste vertolkster en meest prominente actrice binnen de Sichuanese opera. Tiemei ontving de Wenhua Prijs van het Chinese ministerie van cultuur en drie keer de Meihua Prijs, de hoogste onderscheiding voor een rol in Chinese Opera. Met gebruik van essentiële ingrediënten van de Peking opera en andere streektradities, heeft Tiemei een eigen zangstijl ontwikkeld voor de Sichuanese opera. Daarmee geeft ze de melodieën meer kracht en heeft ze de mogelijkheden van hun artistieke expressie en schoonheid vergroot. Met haar verfijnde en heldere zangstijl, geeft ze niet alleen uitstekend uitdrukking aan de personages die zij speelt, maar brengt ze ook haar zang naar een bepaald artistiek niveau. Met haar geweldige zangtechniek en haar prachtige stem wordt ze gezien als de meest prominente vertolker van de Sichuanese opera. Tiemei heeft de traditionele Sichuanese opera nieuw leven ingeblazen en een plek gegeven in de wereld van de moderne opera. Zij heeft wereldwijd opgetreden, onder meer in Italië, Nederland, Frankrijk, Duitsland, Australië, Singapore, Korea en de Verenigde Staten. Voor haar rol in Guo Wenjings opera Feng Yi Ting in het Lincoln Center in New York ontving ze jubelende recensies van de New York Times, de Wall Street Journal en de Financial Times, vanwege haar voortreffelijke vertolking en prachtige zang. De Financial Times gaf het stuk mede daarom vijf sterren.

Het Nieuw Ensemble, met een basisbezetting van twaalf musici, werd opgericht in 1980. Onder leiding van chef-dirigent Ed Spanjaard heeft de groep zich ontwikkeld tot een internationaal toonaangevend ensemble voor hedendaagse muziek. Geprezen om zijn baanbrekend werk op het gebied van programmering en repertoirevernieuwing onderneemt het gezelschap een grote diversiteit aan activiteiten en geeft het concerten over de hele wereld. In 1998 werden het Nieuw Ensemble en artistiek leider Joël Bons onderscheiden met de Prins Bernhard Fonds Muziekprijs vanwege de ‘uitgesproken avontuurlijke en speelse programmering die letterlijk en figuurlijk als grensoverschrijdend kan worden betiteld’. Het ensemble introduceerde een groot aantal niet-westerse componisten, maakte tournees naar China en trad op in Hong Kong en Sjanghai. Het Nieuw Ensemble werkte nauw samen met componisten als Boulez, Carter, Ferneyhough, Kagel, Kurtág en Loevendie. Naast Chinese opera’s bracht het ensemble Raaff van Robin de Raaff (De Nederlandse Opera/Holland Festival, 2004), Shadowtime van Brian Ferneyhough (München, Parijs, Londen en New York, 2004/2005) en Micha Hamels Snow White (in samenwerking met de Nederlandse Reisopera, 2008). Met cineast Frank Scheffer maakte het Nieuw Ensemble een tv-documentaire over Pierre Boulez’ compositie Eclat. Voorts is het Nieuw Ensemble te beluisteren op diverse cd’s bij verschillende labels, waaronder het eigen label Zebra.

CREDITS

muziek
Guo Wenjing
regie
Frank Scheffer
zang
Shen Tiemei
dirigent
Ed Spanjaard
uitvoering
Nieuw Ensemble
drama regie
Miranda Lakerveld
decor
Jia Zhao

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR