Rijke harmonieën en felle contrasten van Rihm en Wagenaar

All’infinito

Diderik Wagenaar, Wolfgang Rihm, Radio Filharmonisch Orkest, Groot Omroepkoor

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

In de NTR Zaterdagmatinee koppelt het Radio Filharmonisch Orkest onder leiding van Markus Stenz de Derde symfonie van Wolfgang Rihm aan Diderik Wagenaars recente werk Preludio all’infinito en de wereldpremiere van zijn nieuwste stuk Canzone sull’infinito. In de jaren 70 brak de nog piepjonge Rihm door met drie ambitieuze symfonieën die het naoorlogs modernisme resoluut verruilden voor het grote gebaar a la Bruckner en Mahler. In diezelfde tijd denderde Wagenaar het Nederlandse muziekleven binnen met zijn stuwende ritmes en obsessieve herhalingen. Bijna vier decennia later bedient hij zich van een heel ander, fijnzinniger idioom. Verwacht een concert vol rijke harmonieën, gelaagde texturen en felle contrasten.

ACHTERGRONDINFORMATIE

In de jaren 70 denderde Diderik Wagenaar het Nederlandse muziekleven binnen met een stuk als Tam tam, een muzikaal spijkerschrift van ijzerenheinige ritmes, obsessieve herhalingen en het karakteristieke ruwe klankgemiddelde van de Haagse School. In Preludio all’infinito, dat in 2009 in première ging tijdens de ZaterdagMatinee, liet de componist horen ook een fijnzinniger idioom in de pen te hebben. De rijke harmonieën, gelaagde texturen en felle kleurcontrasten van toen krijgen tijdens dit concert een vervolg met de wereldpremière van Canzone sull’infinito. In diezelfde jaren 70 schreef de piepjonge Wolfgang Rihm drie ambitieuze symfonieën. Naast internationale erkenning leverde deze hem het predicaat ‘neoromanticus’ op. Rihms Derde symfonie, voor orkest, solisten en koor, sluit inderdaad duidelijk aan bij de Duitse symfonische traditie van het fin de siècle. Hoe de structuralistische geest van Stockhausen resoluut wordt verruild voor het grote, expressieve gebaar à la Bruckner en Mahler.

BIOGRAFIEËN

Diderik Wagenaar (1946) is een Nederlands componist. Hij is de achterneef van componist Johan Wagenaar (1862-1941). In zijn composities streeft Wagenaar naar een synthese van de heldere, ritmisch krachtige muziektaal van de jazz (onder meer Monk en Coltrane) en Stravinsky, en het meer naar expressie neigende idioom van de laatromantiek, de Tweede Weense School en Scriabin. Wagenaar studeerde piano en muziektheorie aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en muziekanalyse bij Kees van Baaren, maar blijft als componist grotendeels autodidact. In de jaren zeventig van de vorige eeuw maakte Wagenaar deel uit van de Haagse school, samen met onder meer Louis Andriessen, Gilius van Bergeijk en Cornelis de Bondt. Met deze componisten deelde hij een sterke voorliefde voor glasheldere structuren en muziek met een stuwende, ritmische kracht. Verder was ook het inclusieve karakter van het werk van de Amerikaanse componist Charles Ives (1874-1954) van grote invloed op zijn werk. Wagenaar werd erdoor geïnspireerd om een synthese tussen tonale en atonale structuren in zijn eigen muziek te smeden.

Wagenaars belangrijkste werk uit de jaren zeventig is Tam Tam (1978), dat hij schreef voor het door Louis Andriessen opgerichte muziekensemble Hoketus. In de jaren tachtig keert de complexiteit en meerlagigheid terug in Wagenaars werk, onder meer in zijn magnum opus Metrum (1981-1984; herz. 1986), waarvoor hij de Kees van Baarenprijs ontvangt. Vanaf de jaren negentig krijgen Wagenaars partituren meer openheid, meer ruimte voor lyriek en zijn helderder van structuur. In 1996 ontvangt hij de Matthijs Vermeulenprijs voor zijn compositie Trois poèmes en prose, volgens de jury dan een mijlpaal in het oeuvre van Wagenaar. In 2000 gaat Wagenaars grootschalige compositie voor koor en orkest Galilei in première. In 2001 is hij centrale gast bij de Bang on a Can Marathon tijdens het New Wave-festival in New York. In 2006 gaat zijn werk Ricordanza in première tijdens de NTR ZaterdagMatinee, in 2009 gevolgd door Preludio all’infinito. De rijke harmonieën, gelaagde texturen en felle kleurcontrasten van dat laatste stuk krijgen tijdens het Holland Festival 2015 een vervolg met de wereldpremière van Canzone sull’infinito.

Wolfgang Rihm (1952) is een Duitse componist en pedagoog. In 1972 behaalde hij zowel zijn middelbare schooldiploma als zijn conservatoriumdiploma’s voor muziektheorie en compositie. De première van zijn vroege werk Morphonie tijdens het Donaueschingen Festival plaatste hem in 1974 gelijk in de voorste gelederen van de Europese muziekwereld. Rihms vroege werk, waarin hedendaagse technieken verweven zijn met het expressionisme van Mahler en Schönberg, werd gezien als een opstand tegen de avant-gardegeneratie van Karlheinz Stockhausen (bij wie hij in 1972–73 studeerde). Rihm is een veelschrijver, met honderden voltooide composities, waarvan een groot deel nog niet commercieel opgenomen is. Tot zijn belangwekkendste werken behoren onder andere de twaalf strijkkwartetten, de opera's Die Hamletmaschine (1983-1986, op tekst van Heiner Müller) en Die Eroberung von Mexico (1987-1991, gebaseerd op teksten van Antonin Artaud), meer dan twintig liedcycli, het oratorium Deus Passus (1996), het kamermuziekwerk Jagden und Formen (1995-2001, de versie uit 2008 is dit jaar tijdens het Holland Festival te horen bij Sasha Waltz gelijknamige dansstuk) en een serie gerelateerde orkestwerken onder de titel Vers une symphonie fleuve.

Rihm staat aan het hoofd van het Instituut voor Moderne Muziek van het conservatorium in zijn geboortestad Karlsruhe en was componist in residence bij de festivals van Luzern en Salzburg. In 2010 vond de wereldpremière plaats van zijn opera Dionysos, in regie van Pierre Audi tijdens het Salzburg Festival (tevens op Holland Festival 2011). Datzelfde jaar werd hem tijdens de Biënnale van Venetië de Gouden Leeuw voor zijn levenswerk was componist toegekend. In 2013 werd hij in Frankrijk benoemd tot ‘Commandeur dans l’orde des Artes et des Lettres’. Tot de andere prestigieuze prijzen die Rihm heeft ontvangen behoren de Bach Prijs van de stad Hamburg (2000), de Ernst von Siemens Muziek prijs (2003) en in 2015 ontvangt hij de Grawemeyer Award for Music Composition.

Het Radio Filharmonisch Orkest (RFO) bezet een prominente plaats in het Nederlandse muziekleven. Door een onuitputtelijk streven naar de hoogste artistieke kwaliteit en een uitgebalanceerde programmering groeide het momenteel honderd musici sterke orkest uit tot een van de beste orkesten van Nederland. Het orkest werd in 1945 opgericht door Albert van Raalte en werd nadien geleid door achtereenvolgens Paul van Kempen, Bernard Haitink, Jean Fournet, Willem van Otterloo, Hans Vonk, Sergiu Comissiona, Edo de Waart en Jaap van Zweden. In 2012 werd Markus Stenz aangesteld als chef-dirigent. De Amerikaanse dirigent James Gaffigan is vaste gastdirigent sinds het seizoen 2011-2012. Met ingang van augustus 2013 maakt het RFO deel uit van de Stichting Omroep Muziek, samen met het Groot Omroepkoor en de productieafdeling van de concert¬series van Radio 4 (NTR en AVROTROS).

Het RFO werkte samen met befaamde gastdirigenten als Leopold Stokowski, Kirill Kondrashin, Antal Doráti, Riccardo Muti, Kurt Masur, Mariss Jansons, Michael Tilson Thomas, Gennady Rozhdestvensky en Valery Gergiev. Het RFO levert belangrijke bijdragen aan de NTR ZaterdagMatinee en Het Zondagochtend Concert in het Amsterdamse Concertgebouw, en aan De Vrijdag van Vredenburg te Utrecht. Het RFO excelleert in bijzonder geprogrammeerde symfonische concerten en concertante opera-uitvoeringen, waarbij het regelmatig eerste uitvoeringen in Nederland en wereldpremières betreft. Naast de concerten in de omroepseries was het RFO onder andere te horen op het Festival Musica 2008 en tijdens de BBC Proms 2011 in de Royal Albert Hall.

Het Radio Filharmonisch Orkest heeft een indrukwekkende plaat- en cd-catalogus opgebouwd. Op verschillende labels verschenen vanaf de jaren 70 legendarische grammofoonplaten met dirigenten als Leopold Stokowski en Antal Doráti. Onder leiding van Jean Fournet werd een serie cd’s gerealiseerd met Frans repertoire. Opnamen van de complete symfonieën van Mahler onder leiding van Edo de Waart verschenen op cd, alsook een unieke Wagner-box en de complete orkestwerken van Rachmaninoff. Cd’s met werken van hedendaagse componisten als Jonathan Harvey, Klas Torstensson en Jan van Vlijmen werden onderscheiden met prijzen en eervolle vermeldingen. Met dirigent Mark Wigglesworth werden de symfonieën van Sjostakovitsj op cd vastgelegd, en onder leiding van Jaap van Zweden verscheen een Bruckner-cyclus. De live-registratie van Wagners Parsifal, in de NTR ZaterdagMatinee onder leiding van Van Zweden, werd onderscheiden met de Edison Klassiek 2012 in de categorie Opera.

Met zestig vocalisten is het Groot Omroepkoor het grootste professionele koor van Nederland. Sinds de oprichting in 1945 brengt het koor een breed repertoire, waarbij de bezetting vanzelfsprekend afhankelijk is van de muziek en de visie van de dirigent. Het koor is nauw verbonden met de Nederlandse Publieke Omroep. Het merendeel van de concerten vindt plaats in de omroepseries NTR ZaterdagMatinee, De Vrijdag van Vredenburg en Het Zondagochtend Concert, dikwijls in samenwerking met het Radio Filharmonisch Orkest. Het repertoire in deze series strekt zich uit van klassiek tot hedendaags, met opdrachtwerken van Nederlandse componisten als Wagemans, Visman, Vleggaar en Diderik Wagenaar, en premières van buitenlandse componisten onder wie MacMillan, Henze en Adams. Op het programma staan daarnaast inmiddels ‘klassieke’ 20e-eeuwse werken, opera en het romantisch repertoire. Het Groot Omroepkoor wordt bovendien met enige regelmaat uitgenodigd door het Koninklijk Concertgebouworkest, het Rotterdams Philharmonisch Orkest en de Berliner Philharmoniker. Op cd’s schittert het Groot Omroepkoor in een breed repertoire, met opnamen van onder meer Keuris, MacMillan, Mahler, Poulenc, Rossini en Wagner. De eerste officiële chef-dirigent van het Groot Omroepkoor was Kenneth Montgomery. Na hem waren respectievelijk Robin Gritton, Martin Wright, Simon Halsey en Celso Antunes chef-dirigent van het koor. Sinds het seizoen 2012-2013 is Gijs Leenaars chef-dirigent. Michael Gläser is vaste gastdirigent sinds september 2010. Sinds augustus 2013 werken het Groot Omroepkoor en het Radio Filharmonisch Orkest samen met het team Levende Muziek van de omroepen in een nieuwe organisatie: de Stichting Omroep Muziek, gehuisvest in het Muziekcentrum van de Omroep aan de Heuvellaan in Hilversum.

Wolfgang Rihm (2) breed

CREDITS

muziek
Diderik Wagenaar, Wolfgang Rihm
dirigent
Markus Stenz
koordirigent
James Wood
sopraan
Anna Palimina
bariton
Miljenko Turk
orkest
Radio Filharmonisch Orkest
koor
Groot Omroepkoor
productie
NTR ZaterdagMatinee
in samenwerking met
Holland Festival

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR