Schuberts fameuze liederencyclus met projecties van één van de oorspronkelijkste beeldend kunstenaars van onze tijd

Winterreise

Nederlandse première

William Kentridge, Matthias Goerne, Markus Hinterhäuser

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

24 liederen, 24 films. De Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge, publieksfavoriet van het festival in 2012, geeft Franz Schuberts monumentale liederencyclus Winterreise een nieuwe dimensie met zijn kenmerkende collages en in houtskool getekende animaties. De liederen vertellen het verhaal van een jonge dichter die, afgewezen door zijn geliefde, van wanhoop vervuld door een nachtelijk winters landschap doolt. Net als de liederen drukt het werk van Kentridge vaak een onbestemd gevoel uit. Zijn films vormen een poëtische, visuele tegenstem bij de vertolking door Matthias Goerne, een van de bekendste hedendaagse Schubertvertolkers, en pianist Markus Hinterhäuser. ‘Opdat beeld en geluid elkaar zo bevruchten dat er nieuwe inzichten ontstaan,’ aldus Kentridge.
Programma Icoon

'So wie Goerne Schubert singt, steht er derzeit auf einsamer Höhe.’ – Frankfurter Rundschau

Achtergrondinformatie

De Winterreise van Franz Schubert, een van de meesterwerken in de muziekgeschiedenis, vormt een mijlpaal in de ontwikkeling van het Duitse lied. De cyclus wordt gezongen door de Duitse bariton Matthias Goerne. De Volkskrant meldde over Goerne: ‘Weinig zangers hebben zich zo verdiept in het liedoeuvre van Franz Schubert als Matthias Goerne.’ Goerne wordt begeleid door pianist Markus Hinterhäuser.

Schubert voltooide de liederencyclus Winterreise een jaar voor zijn dood, in 1827. Hij was toen dertig jaar oud en bevond zich in een vruchtbare periode van zijn leven, alsof hij zich bevrijd voelde na het overlijden van de grote Beethoven, die het muzikale leven in Wenen had gedomineerd. Aan een vriend schreef hij na de voltooiing: ‘Kom vandaag naar Schober. Ik zal een cyclus huiveringwekkende liederen voor je zingen. Ik ben benieuwd wat jullie erover te zeggen hebben. Ze hebben me meer aangegrepen dan ooit het geval is geweest bij andere liederen.’

De Winterreise bestaat uit vierentwintig liederen en is gebaseerd op donkere, melancholische gedichten van Wilhelm Müller, een dichter wiens woorden Schubert in Die schöne Müllerin al eerder op muziek had gezet.

Het psychologische bereik van de Winterreise is complex. Een afgewezen jongeman verlaat het huis van zijn geliefde in de nacht, hij laat de bewoonde wereld achter zich en dwaalt rond door een winters landschap. De bewegingloze en desolate natuurvoorstelling geeft uitdrukking aan de wanhoop van de ronddolende ziel. 

De grote Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge creëerde voor deze productie bij de Winterreise een visuele reis met vierentwintig video’s waarin gemonteerde animaties en collages een poëtische tegenstem vormen van de interpretatie die Matthias Goerne en Markus Hinterhäuser geven van Schuberts liederencyclus. De subtiele humor van Kentridges dynamische, gewichtloze en elegante animaties contrasteert slechts in schijn met de melancholie van Schuberts muziek; de muziek wordt zichtbaar, de bewegende beelden hoorbaar.

Kentridge is van jongs af bekend met de Winterreise; zijn vader draaide vaak een opname van Dietrich Fischer-Dieskau en Gerald Moore.

William Kentridge maakte in 2010 voor het eerst zijn opwachting in het Holland Festival, met Telegrams from the Nose, op muziek van de Franse componist François Sarhan. In 2012 keerde hij terug met Refuse the hour, een spel met de tijd. Kentridge maakte internationaal naam in de beeldende kunst en de opera – hij regisseerde onder andere Die Zauberflöte van Mozart en Il ritorno d’Ulisse in patria van Monteverdi. Hij is vooral bekend om zijn tekeningen en animatiefilms. De Volkskrant: ‘Wie zijn tekenwerk ooit eerder heeft gezien, zal het altijd zijn bijgebleven. Niet vanwege de helderheid van het verhaal of de eenduidige thematiek, maar wel door de stijl waarin hij zijn animaties maakt.’

De handtekening van Kentridge: zachte houtskoollijnen, uitgegumd en vervaagd aan de randen, altijd in zwart met soms een beetje rood. In zijn animaties toont hij letterlijk het ontstaan van zijn tekeningen. In plaats van te werken met keyframes en inbetweens, waardoor zeer vloeiende bewegingen ontstaan, maakt Kentridge de veranderingen binnen de animatie juist zichtbaar door in het keyframe zelf met gum en potlood veranderingen aan te brengen. Hierdoor creëert Kentridge een effect waarbij de beweging in tijd minder vloeiend verloopt en de kijker zich bewuster is dat hij naar opeenvolgende beelden kijkt. Door de sporen van de gum die achterblijven, blijft ook het verleden, wat net is veranderd, op een bepaalde manier voor de kijker zichtbaar. Op die manier geven zijn animaties een gevoel van het verstrijken van de tijd en van herinneringen die langzaam vervagen. Vaak drukt zijn werk hierdoor een onbestemd gevoel uit, van zaken die niet gezegd worden, maar wel voelbaar zijn.

 

Biografieën

De Duitse bariton Matthias Goerne, in 1967 geboren in Weimar, studeerde bij Hans-Joachim Beyer, en bij Elisabeth Schwarzkopf en Dietrich Fischer-Dieskau. Goerne is een van de grootste zangers van deze tijd. Hij is met regelmaat te gast op bekende festivals en grote podia en werkte samen met de belangrijkste orkesten. Tot zijn muzikale partners behoren eersteklasdirigenten en eminente pianisten. Sinds zijn operadebuut op de Salzburger Festspiele in 1997 heeft Matthias Goerne op de grootste operabühnes wereldwijd gestaan, zoals Royal Opera House in Londen, Teatro Real in Madrid, Opéra National in Parijs, Weense Staatsopera en Metropolitan Opera in New York. Zijn rollen variëren van Wolfram, Amfortas en Orest tot de titelrollen in Bergs Wozzeck, Bartóks Hertog Blauwbaards burcht, Hindemiths Mathis der Maler en Reimanns Lear. Veel van Goernes opnamen zijn in de prijzen gevallen. Momenteel neemt hij de liederen van Schubert op (11 cd’s) voor Harmonia Mundi. Van 2001 tot 2005 gaf Goerne als ereprofessor les aan de Robert Schumann Hochschule in Düsseldorf. In 2001 werd hij benoemd tot erelid van de Royal Academy of Music in Londen. Dit seizoen is Goerne te vinden in de grote operahuizen en concertzalen van Europa, de Verenigde Staten en Azië. Hij opende het seizoen met een concert op het Musikfest Berlin, waar hij Lutoslawski’s Les espaces du sommeil zong met het Philharmonia Orchestra onder leiding van Esa-Pekka Salonen. Daarna volgde een tournee met het Mahler Chamber Orchestra en verscheidene uitvoeringen van Brittens War Requiem met onder meer het London Philharmonic Orchestra.

Markus Hinterhäuser (1958) werd geboren in La Spezia, Italië. Hij studeerde piano aan het Weens conservatorium en aan het Mozarteum in Salzburg, en volgde masterclasses van Elisabeth Leonskaja en Oleg Maisenberg. De pianist speelde in grote zalen als Carnegie Hall in New York, de Musikverein in Wenen en La Scala in Milaan. Tot de festivals waar hij optrad behoren het Parijse Festival d’Automne, de Schubertiade in Hohenems, Wien Modern, het Lucerne Festival en het Holland Festival (2003). Als liedbegeleider werkte Hinterhäuser voornamelijk met de mezzosopraan Brigitte Fassbaender. De laatste jaren heeft hij zich geconcentreerd op hedendaagse muziek, vooral op het werk van Luigi Nono, Karlheinz Stockhausen, Morton Feldman en György Ligeti. Hinterhäuser werkte mee aan een aantal radio- en televisieopnamen en legde op cd de piano-oeuvres van Schönberg, Berg en Webern vast, evenals composities van onder meer Feldman, Nono, Scelsi, Oestvolskaja en Cage. Onlangs werkte Hinterhäuser in diverse muziektheaterproducties samen met Christoph Marthaler, Johan Simons en Klaus Michael Grüber. Met Tomas Zierhofer-Kin richtte hij Zeitfluss op, een serie die tussen 1993 en 2001 deel uitmaakte van de Salzburger Festspiele. Markus Hinterhäuser was eveneens artistiek leider van het project Zeit-Zone in de Wiener Festwochen. Deze activiteiten bezorgden hem een internationale reputatie in het kunstmanagement. In 2011 en 2012 was Hinterhäuser artistiek directeur van de Osterfestspiele Salzburg. Momenteel is hij algemeen directeur van de Wiener Festwochen, en vanaf 2017 zal hij intendant zijn van de Salzburger Festspiele.

William Kentridge (1955) is een Zuid-Afrikaanse kunstenaar en theatermaker wiens werk vrijwel altijd een politieke lading heeft. In 1976 studeerde hij af in politicologie en Afrikastudies aan de Universiteit van de Witwatersrand, en tussen 1976 en 1978 studeerde hij aan de Johannesburg Art Foundation, waaraan hij vervolgens twee jaar les gaf. In 1981 en 1982 volgde hij een studie mime en theater aan de École Jacques Lecoq in Parijs. Hij was een van de oprichters van de Junction Avenue Theatre Company en in 1989 maakte hij zijn eerste animatiefilm, getiteld Johannesburg, 2nd Greatest City After Paris. In 1992 produceerde hij zijn eerste theaterproject Woyzeck on the Highveld, in samenwerking met de Handspring Puppet Company. Hij regisseerde een goed ontvangen productie van Die Zauberflöte bij de Brooklyn Academy of Music, waarvoor hij ook de decors en kostuums ontwierp. In 2010 stond Kentridge in The Metropolitan Opera in New York met zijn radicale visie op de opera The Nose van Sjostakovitsj. Later dat jaar presenteerde het Holland Festival met het Stedelijk Museum een korte, multimediale voorstelling van zijn hand onder de titel Telegrams from the Nose. Sinds zijn deelname aan Documenta X in Kassel in 1997 is het beeldend werk van Kentridge over de hele wereld tentoongesteld, onder meer in het Museum of Contemporary Art in San Diego, op de Biënnale van Venetië en in het Guggenheim Museum in New York. William Kentridge is meerdere malen gelauwerd; zo ontving hij in 2003 de Goslar Kaiserring, in 2010 de prestigieuze Kyoto Prijs en in 2012 de Dan David Prijs van de Universiteit van Tel Aviv.

CREDITS

muziek
Franz Schubert
regie en ontwikkeling visueel concept
William Kentridge
toneelbeeld
William Kentridge, Sabine Theunissen
kostuums
Greta Goiris
lichtontwerp
Herman Sorgeloos
video editor
Snezana Marovic
video operator
Kim Gunning
zang
Matthias Goerne
piano
Markus Hinterhäuser
productie
Aix-en-Provence Festival
coproductie
Wiener Festwochen, KunstFestSpiele Herrenhausen Hannover, Grand Théâtre de Luxembourg, Lincoln Center for the Performing Arts, Inc., Opéra de Lille, Holland Festival

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR