Een werk van grote schoonheid en verfijning

Vortex Temporum

opening HF 2014

Anne Teresa De Keersmaeker, Rosas, Ictus

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Al vanaf haar vroegste voorstellingen gebruikt de bekende Vlaamse choreografe Anne Teresa De Keersmaeker de eigentijdse klassieke muziek als inspiratiebron. Het voorlopige hoogtepunt hiervan is Vortex Temporum uit 2013, gebaseerd op het gelijknamige muziekstuk van de Franse componist Gérard Grisey (1946-1998). De Keersmaeker bundelt hierin de krachten van het ensemble Ictus met die van haar eigen gezelschap Rosas. Met basale, exacte bewegingen geven de zeven dansers vorm aan de pure, akoestische klanken en cirkelvormige patronen van de compositie. Samen nemen musici en dansers ons mee op een zoektocht naar verschillende vormen van tijdsbeleving, van extreem samengeperst tot eindeloos uitdijend. Een onderneming die leidt tot een werk van grote schoonheid en verfijning.

Programma Icoon

CREDITS

choreografie
Anne Teresa De Keersmaeker
gecreëerd met en gedanst door
Bostjan Antoncic
Marie Goudot
Carlos Garbin
Julien Monty
Michael Pomero
Cynthia Loemij
Igor Shyshko
gecreëerd met
Chrysa Parkinson
muziek
Vortex temporum, Gérard Grisey (1996)
muzikale leiding
Georges-Elie Octors
piano
Jean-Luc Plouvier
fluit
Michael Schmid
klarinet
Dirk Descheemaeker
cello
Geert De Bièvre
altviool
Jeroen Robbrecht
viool
Igor Semenoff
lichtontwerp
Anne Teresa De Keersmaeker
Luc Schaltin
artistiek advies licht
Michel François
kostuums
Anne-Catherine Kunz
muzikale dramaturgie
Bojana Cvejić
artistiek assistente
Femke Gyselinck
repetitieleider
Mark Lorimer
artistieke coördinatie en planning
Anne Van Aerschot
technisch coördinator
Joris Erven
geluid
Alex Fostier
assistent kostuums
Valérie Dewaele
naaister
Maria-Eva Rodriguez
productie
Rosas
coproductie
De Munt / La Monnaie (Brussel)
Ruhrtriennale
Les Théâtres de la Ville de Luxembourg
Théâtre de la Ville (Parijs)
Sadler’s Wells (Londen)
Opéra de Lille
ImpulsTanz (Wenen)
Holland Festival (Amsterdam)
Concertgebouw Brugge
met dank aan
Thierry Bae
Jean-Paul Van Bendegem

Viel weiter kann man wohl nicht mehr gehen in der tänzerischen Erfoschung der Musik.

die Tageszeitung

Achtergrondinformatie

In de voorstelling Vortex Temporum gaat choreografe Anne Teresa De Keersmaeker met de dansers van Rosas en het muziekensemble Ictus op zoek naar de talloze vormen van tijdsbeleving. Op basis van het gelijknamige muziekstuk Vortex Temporum (1994 -1996) van de Franse componist Gérard Grisey (1946-1998) laat de voorstelling zien hoe tijd samentrekt, vertraagd, uitdijt, wervelt, harmonieert en zich weer splitst. Als een maalstroom, belichaamd in de klanken en de gebaren van zes muzikanten, de bewegingen van zeven dansers en de ruimtelijke dynamiek.

De Keersmaeker is geen onbekende op het Holland Festival. Al in 1993 ging haar voorstelling Toccata hier in première, naast een aantal hernemingen van ouder werk. In 2010 was ze hier te zien met de drie choreografieën Keeping Still part I, The Song en 3Abschied. Met Vortex Temporum keert ze terug naar haar vroegere minimalisme, verrijkt door dertig jaar ervaring als baanbrekend choreografe. Hedendaagse muziek weerspiegelt onze tijd, zo verklaart De Keersmaeker haar fascinatie voor deze kunstvorm. ‘Ik wil manieren vinden om het publiek te laten aanvoelen welke danskwaliteiten er in die muziek verscholen zitten. En dat is des te uitdagender met hedendaagse muziek, omdat ze breekt met het regelmatige ritme en de tonale harmonie waar ons gehoor dankzij de popmuziek in baadt.’

Al vanaf haar vroegste voorstellingen gebruikt De Keersmaeker de complexe, eigentijdse muziek als inspiratiebron. Zoals in Fase, Four Movements to the Music of Steve Reich (1982) en Drumming (1998) – ook een compositie van Reich. Muzikaal is Vortex Temporum een strakke, fijnzinnige compositie met een verfijnd timbre, grote contrasten en een nadruk op spectrale harmonieën, natuurlijke akoestische klanken, en terugkerende cirkel- en spiraalvormige muzikale bewegingen. Dergelijke patronen komen ook sterk terug in de Rosas-choreografieën. Net als in Cesena (2011) en En Atendant (2010) koppelt De Keersmaeker in Vortex Temporum elke muzikant aan een danser, die met bewegingen vorm geeft aan de muziek, binnen een grotere, vloeiende en samenhangende groepschoreografie.

In 2006, ten tijde van haar voorstelling Zeitung, maakte De Keersmaeker voor het eerst kennis met Vortex Temporum. Dankzij componist Thierry De Mey, die haar met het stuk in aanraking bracht, ontdekte ze het grote danspotentieel van deze compositie. Deels vanwege de abstracte, mathematische constructie van de partituur, maar het was vooral de intense live-vertolking van deze muziek die de uiteindelijke choreografie inspireerde. Het samengaan van de fysieke gebaren van het spelen – de relatie tussen de lichamen en de instrumenten van de musici, het rauwe materialisme en de pure klanken van de instrumenten.

De compositie bestaat uit drie delen met korte intermezzi, waarin de ademhalingen en geluiden van de muzikanten en dansers, de ruis en de doortrillende klanken subtiel de stilte kleuren. Deze zijn bedoeld om zowel performers als luisteraars op adem te laten komen. De bewegingen in de muziek, zo schrijft Grisey over zijn werk, vinden plaats in drie soorten tijdseenheden: ‘In de menselijke (de tijd van de taal en van de ademhaling), die van de walvissen (de periodes van het slaapritme) en die van de vogels of de insecten (de meest extreem samengeperste tijd, waarbij de contouren vervagen).’

Een leidend principe in het repetitieproces voor Vortex Temporum was het credo ‘my walking is my dancing’. De muziek diende als uitgangspunt, maar voor de bewegingen van de dansers ging De Keersmaeker terug naar de basale ritmes van het lichaam. De hartslag, de ademhaling, en de gerichte beweging van het lopen. In nauwe samenwerking met Ictus-dirigent Georges-Elie Octors kreeg élke maat van Vortex Temporum een extreem exacte, fysieke expressie. Niet alleen de noten worden geïnterpreteerd, maar ook de fysieke bewegingen van het musiceren. Zo ontstaat een hele bijzondere gevoeligheid tussen dansers en muzikanten, een constante en aandachtige interactie tussen beweging en klank. Alles herhaalt zich, alles keert eindeloos terug in onzichtbare onderlinge verbondenheid. Dat leidt tot een transformerende theaterervaring.

De voorstelling ging op 3 oktober in première tijdens de Ruhrtriennale en beleeft op het Holland Festival de Nederlandse première.

Biografieën

Sinds de start van haar carrière bevindt de Belgische choreografe Anne Teresa De Keersmaeker (Mechelen, 1960) zich aan de voorhoede van de internationale hedendaagse dans. De Keersmaeker studeerde aan Mudra, de Brusselse school van Maurice Béjart, en de New York University School of the Arts. Ze maakt haar debuut als choreografe met Fase, Four Movements to the Music of Steve Reich (1982), en in 1983 richt ze met de creatie van de voorstelling Rosas danst Rosas haar eigen gezelschap op: Rosas. Beide voorstellingen zorgen voor een internationale doorbraak. Van 1992 tot 2007 is De Keersmaeker choreografe in residentie bij het Brusselse operahuis De Munt. Samen richten Rosas en De Munt in 1995 de internationale onderwijsinstelling Performing Arts Research and Training Studios (P.A.R.T.S.) op. Hedendaagse en klassieke muziek spelen vanaf het begin een grote rol in haar werk, naast jazz, traditionele Indische muziek en pop. Ze regisseerde diverse opera’s, zoals Béla Bartóks Hertog Blauwbaards Burcht (1998) en Hanjo (2004) van Toshio Hosokawa, en zoekt ook de creatieve uitwisseling met andere kunstenaars op. Zoals Ann Veronica Janssens en Jérôme Bel – die beiden in 2010 op het Holland Festival te zien waren in het driedelige programma Keeping Still part I, The Song en 3Abschied. De Keersmaeker werkt geregeld samen met componisten zoals Steve Reich en Thierry De Mey. Sinds 1995, met de voorstelling Kinok, zijn de muzikanten van het Ictus ensemble vaak bij haar producties betrokken.
De Keersmaeker crëert ook voorstellingen waarin de choreografie versmelt met tekstmateriaal: I said I (1999), In Real Time (2000), Kassandra, speaking in twelve voices (2004). Verschillende van haar voorstellingen worden autonome dansfilms, onder meer geregisseerd door Thierry De Mey, Peter Greenaway en De Keersmaeker zelf.
Het werk van De Keersmaeker is een voortdurend evoluerend samengaan van architecturale composities en een uitgesproken sensualiteit en theatraliteit. Deze unieke stijl leverde diverse onderscheidingen op. Zo ontving ze de Samuel H. Scripps / American Dance Festival Award for Lifetime Achievement (2011), de Gouden Orde van Verdienste van de Oostenrijkse deelstaat Wenen (2011) en werd ze onderscheiden als Commandeur dans l'Ordre des Arts et des Lettres voor haar bijdragen aan de verrijking van de kunsten of de literatuur in Frankrijk en wereldwijd (2008).
Haar recentste choreografieën zijn Partita 2, een duet met danser en choreograaf Boris Charmatz op de tonen van Bachs tweede Partita en Vortex Temporum (2013), op de gelijknamige muziek van Gérard Grisey.

 

De Franse componist Gérard Grisey (1946-1998) was een van de meest originele componisten van zijn generatie. Hij werd bekend door zijn zogenaamde spectrale muziek, een unieke wijze van componeren aan de hand van mathematische principes, sonogrammen en analyses van de ruimtelijke structuur van geluid. In zijn werk speelt het trage tijdsverloop van geluid een grote rol, naast een voorliefde voor elementen uit Oriëntaalse, Aziatische en Westerse muziek, grillige wendingen en onverwachte humor. Voor een groot deel van zijn carrière hield hij zich bezig met de overeenkomstige klankkleuren tussen harmonische boventonen en dissonante geluiden. Van harmonie naar chaos, en weer terug. Grisey werd geboren in Belfort en studeerde van 1963 tot 1965 aan de Staatliche Hochschule für Musik in het Duitse Trossingen. Daarna belandde hij op de Conservatoire de Paris (1968-1972) waar hij leerde van Olivier Messiaen, tevens studeerde hij aan de l‘Ecole Normale de Musique onder Henry Dutilleux (1968). Ook volgde hij lessen aan de Accademia Chigiana in het Italiaanse Siena (1969) en de Internationale Ferienkurse für Neue Musik, Darmstadt (1972). Grisey won de prestigieuze Franse Prix de Rome en deed een residentie in de Ville Medici van 1972 tot 1974. In 1973 richtte hij met Tristan Murail, Roger Tessier en Michael Levinas de groep L’Itinéraire op. Een aantal van zijn bekende werken zijn Dérives (1974), Talea (1986), het monumentale en zesvoudige Les Espaces Acoustiques (1976-1985) en Vortex Temporum (1996). Vanaf 1980 ontwikkelde hij zich ook als zeer begaafd, inspirerend docent. Van 1982 tot 1986 was hij als Appointed Professor of Theory and Composition verbonden aan de University of California in Berkeley, en keerde later als docent terug naar het Conservatoire de Paris. In 2007 werd zijn compositie Quatre chants pour franchir le seuil (1996-1998) uitgevoerd op het Holland Festival. 

 

Rosas is het Brusselse dansensemble rond de Vlaamse choreografe en danseres Anne Teresa De Keersmaeker. Met haar debuut Fase, four movements to the music of Steve Reich (1982) maakte De Keersmaeker gelijk naam in de internationale danswereld, en een jaar later werd met de voorstelling Rosas danst Rosas haar eigen gezelschap een feit. In de afgelopen dertig jaar werd er een imposant oeuvre opgebouwd met voorstellingen als Drumming (1998), Raga for the Rainy Season / A Love Supreme (2005), Zeitung (2008), en de drie producties die in 2010 samen op het Holland Festival te zien waren: Keeping Still part I, The Song en 3Abschied. De danskunst van Rosas draait om het pure schrijven met bewegingen in ruimte en tijd, met een grote rol voor de relatie tussen muziek en beweging, of de combinatie van dans en tekst. Het gezelschap heeft een vaste kern van dansers en is dusdanig georganiseerd dat elke individuele danser een persoonlijk ontwikkelingsparcours aflegt. Herhaaldelijk wordt het eigen repertoire hernomen, naast de nieuwe producties. Er wordt intensief samengewerkt met de grote internationale cultuurorganisaties, maar ook met het circuit van kleine zalen. Rosas houdt zich ook bezig met kunsteducatie en zette een participatieve en educatieve projecten op. Een aantal groeide uit tot zelfstandige projecten, zoals het evenement Bal Modern, de internationale onderwijsinstelling Performing Arts Research and Training Studios (P.A.R.T.S.) en het residentieprogramma Workspacebrussels, zodat nieuwe projecten als Dancingkids en Rondomdans konden ontstaan. Rosas deelt de locatie niet alleen met P.A.R.T.S., maar ook met het hedendaags muziekensemble Ictus, Workspace Brussels, de zomergasten van de Summer Studios en andere gezelschappen. 

 

Ictus is een Vlaams muziekensemble voor hedendaagse muziek, een vast collectief van twintig musici met een dirigent én een geluidsingenieur. Sinds 1994 is Ictus gevestigd in de gebouwen van dansgezelschap Rosas in Brussel. Samen met Rosas werden, sinds de eerste samenwerking in het kader van de voorstelling Kinok (1995), in de loop der jaren tientallen producties gerealiseerd. Ictus richt zich qua programmering op de muziek van na 1950, en beheerst zeer diverse stijlen – van George Aperghis tot Steve Reich, van Tom Waits tot Mike Patton. Ieder concert draait om een overkoepelend thema of werk van een bepaalde componist. Daarnaast werkt het gezelschap regelmatig aan geënsceneerde producties, zoals opera’s, videofilms en dansvoorstellingen. Hedendaagse muziek heeft de voorkeur, dus elektronica speelt in het ensemble een vanzelfsprekende rol. In samenwerking met de Filharmonische Vereniging van Brussel en het Kaaitheater organiseert Ictus ieder jaar een reeks concerten, vaak in combinatie met het gesproken woord, gericht op een breed en gevarieerd publiek. Het collectief speelde op diverse internationale podia en gerenommeerde festivals, zoals Musica Strasbourg, de Brooklyn Academy of Music, het Festival d'Automne à Paris, Ars Musica, Royaumont, Milano Musica, Ultraschall, Villeneuve-lez-Avignon, Wien-Modern en het Holland Festival. Sinds 2004 is het ensemble ook in residentie bij de opera van Lille. In 2010 was Ictus in drie producties op het Holland Festival te zien: de Rosas-voorstelling 3Abschied, het concert Laborintus II van de Amerikaanse stemkunstenaar Mike Patton en de performance Telegrams from the Nose, van de Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge. Nu neemt Ictus samen met Rosas het meesterwerk Vortex Temporum (1996) van Gérard Grisey onder handen.

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR