Kleurrijke muzikale bewerking van Sophocles’ laatste tragedie

Oidípous

Calliope Tsoupaki, Edzard Mik

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Na haar veelgeprezen Lucas Passie in 2008 is Calliope Tsoupaki terug in het Holland Festival. De Grieks-Nederlandse componiste presenteert met schrijver Edzard Mik een semi-scenisch oratorium gebaseerd op Sophocles’ tragedie Oidípous te Kolonos. Tsoupaki en Mik gooien in hun bewerking alle moderne interpretatieve ballast overboord en gaan terug naar de originele tekst. Tsoupaki geeft het rijkgeschakeerde emotionele palet van het verhaal vorm met de veelkleurigheid van het barokinstrumentarium. Centraal staat een uitgerekte flashback naar het moment waarop Oidípous onbewust zijn vader vermoordde. Terugdenkend aan dit even ongelukkige als noodlottige moment lost de woede om zijn ellendig verlopen leven uiteindelijk op in berusting en verlichting uit zijn lijden.
Programma Icoon

‘… de gave van Tsoupaki om melodieën te schrijven die een volstrekt organisch verloop hebben en toch telkens verrassen.’

De Volkskrant

Achtergrondinformatie

De lovend ontvangen wereldpremière van Calliope Tsoupaki’s Lucas Passie in het Holland Festival 2008 was voor festivaldirecteur Pierre Audi, die destijds zelf voor een bescheiden mise-en-espace tekende, een van de hoogtepunten in zijn periode bij het festival. De Grieks-Nederlandse Tsoupaki heeft een volstrekt eigen muzikaal idioom, met elementen uit de westerse eigentijdse muziek en de Grieks-orthodoxe traditie. Ze laat Oost en West versmelten in een contemplatieve en spirituele eenheid die diep persoonlijk gemotiveerd is, en tegelijk een universele zeggingskracht heeft.

In het festival van 2014, de tiende en laatste editie die onder leiding van Pierre Audi tot stand komt, wilde hij deze componiste graag nog een keer laten terugkeren, wederom met een wereldpremière. De Lucas Passie was een expliciet religieus werk, gebaseerd op de bijbel en de Grieks-orthodoxe liturgie, maar tegelijkertijd wortelde de dynamische Christuspartij in de tragedies uit de Griekse oudheid. In Oidípous, gebaseerd op Sophocles’ Oidipus te Colonus, knoopt Tsoupaki direct bij deze traditie aan. Voor de uitvoering wordt een beroep gedaan op de Nederlandse Bachvereniging onder leiding van Jos van Veldhoven. Eerder schreef Tsoupaki al voor niet-westerse instrumenten, al dan niet in combinatie met Europees instrumentarium, en deze uitbreiding van haar werkterrein naar historische instrumenten lijkt een logische voortzetting van haar zoektocht naar een open, transparante en bezielde klank. 

Schrijver en librettist Edzard Mik heeft het concept voor Oidípous samen met de componiste ontwikkeld. Hij werkte al met Tsoupaki samen voor Dark (2002). Mik behandelde in zijn romans eerder aan Griekse tragedies en mythologie ontleende thematieken: Laatste Adem (2001) raakt aan de mythe van Orpheus, in Bleke Hemel (2007) komt impliciet de tragedie van Antigone aan de orde, Mont Blanc (2012) laat zich lezen als een omdraaiing van de Oidipusmythe, en ook in Waar de zee begint, dat in september 2014 bij De Bezig Bij zal verschijnen, komen meerdere verwijzingen naar Griekse tragedies voor. 

De tragedie Oidipus te Colonus van Sophocles is moeilijk op te voeren. Het stuk is statisch en laat zich samenvatten als een lange, woedende tirade waarin de oude, blinde Oidipus zijn zoons vervloekt en zich beklaagt over zijn ellendig verlopen leven. Het wonderbaarlijke is dat zijn bitterheid hem uiteindelijk een religieuze verlichting schijnt te schenken – hoewel hij blind is, treedt hij aan het slot zonder hulp het woud binnen en wordt hij door de onderwereld opgenomen. In essentie gaat het verhaal van Oidipus over licht en donker, zien en niet zien.

Mik en Tsoupaki willen lucht in het oratorium Oidípous blazen. Zowel in de tekstbewerking – de tekst is in het Grieks, de moedertaal van Tsoupaki – als in de compositie willen zij de tragedie bevrijden van de zware nadruk op individuele verantwoordelijkheid en de daaruit voortvloeiende persoonlijke gespannenheid en dramatiek. 

Tsoupaki zet de drie zangers flexibel in en laat hen meerdere rollen zingen – dit was in de oudheid ook gebruikelijk bij de uitvoering van tragedies. Alle hoofd- en bijrollen werden door mannelijke acteurs geïnterpreteerd; door maskers te gebruiken konden zij meerdere rollen vertolken. Om een extra dramatische laag aan te brengen, vormen zij ook het koor. De vocale lijnen variëren van lange statische monologen tot dynamische dialogen, met ingebouwde theatrale beweging. Tsoupaki houdt van historische instrumenten en hun warme klank; ook de interpretatiebenadering van barokmusici past bij haar muziek. Daarom werkt ze voor Oidípous uitsluitend met barokinstrumenten.

Biografieën

Calliope Tsoupaki (1963) is een Nederlands-Griekse componiste. Ze werd geboren in Piraeus, Griekenland, en woont en werkt al meer dan twee decennia hoofdzakelijk in Amsterdam. Tsoupaki studeerde piano en muziektheorie aan het Hellinikon Conservatorium in Athene en compositie bij Yannis Ioanithis. Ze heeft zomercursussen gevolgd bij Iannis Xenakis, Olivier Messiaen en Pierre Boulez en deelgenomen aan de Internationale Ferienkurse in Darmstadt. Van 1988 tot 1992 studeerde ze compositie bij Louis Andriessen en elektronische muziek bij Gilius van Bergeijk aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Tsoupaki heeft voor diverse musici en ensembles gecomponeerd, zoals het Nederlands Saxofoonkwartet, Orkest De Volharding, het Xenakis Ensemble, het Nieuw Ensemble, het Greek Metropolitan Choir en Asko|Schönberg.

Haar werken zijn in opdracht geschreven van onder meer de Griekse omroep, de NTR ZaterdagMatinee, het Holland Festival en het Fonds voor de Scheppende Toonkunst. Tijdens de Internationale Gaudeamus Muziekweek in 1991 en 1993 werden composities van haar uitgevoerd, evenals op het Festival Nieuwe Muziek in Middelburg, het Malta International Arts Festival, het Focus Festival in New York, het Blockflöten Symposium Calw in Duitsland en tijdens verscheidene edities van het Holland Festival. In 1996 werd haar compositie Sappho's tears (1990) geselecteerd tijdens het 43e International Rostrum of Composers. Haar kameropera Vita Nova ging in 2004 in première in het Korzo Theater in Den Haag en haar Lucas Passie tijdens het Holland Festival van 2008. In 2010 bracht het Holland Festival opnieuw een première van Tsoupaki: Greek Love Songs. In 2012 componeerde ze op verzoek van het Nederlands Blazers Ensemble Maria, waarin klassieke en volksmuziektradities van de Mariaverering samenkomen. Calliope Tsoupaki doceert compositie aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. 

De schrijver Edzard Mik werd in 1960 geboren in Groningen. Hij woont met zijn vrouw, de componiste Calliope Tsoupaki, in Amsterdam. Mik studeerde rechten en bestuurswetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Sinds 1986 manifesteert hij zich als schrijver en journalist. Hij publiceert in Vrij Nederland en NRC Handelsblad beschouwingen over kunst, architectuur, theater en literatuur, en sinds 1990 maakt hij voor het architectuurtijdschrift Archidea interviews met internationaal bekende architecten. Edzard Mik was redacteur van het literaire tijdschrift De Gids en adviseur voor het Mediafonds en het Mondriaanfonds. Komende september komt zijn nieuwe roman Waar de zee begint uit bij De Bezige Bij – een liefdesgeschiedenis tussen een Nederlandse bankier en de dochter van een Griekse kunsthandelaar, in Athene. Zijn laatste twee romans, Goede tijden (2011) en Mont Blanc (2013), stonden op de longlist van de Librisprijs. Eveneens van zijn hand zijn de romans De bouwmeester (1995), Yak (1996), Schaduwdagen (1998), Laatste adem (2001), De wachters (2004) en Bleke Hemel (2007). Libretto’s schreef Edzard Mik voor de muziektheatervoorstellingen Dark (2002, ZT Hollandia) en ABRIXAS (2004, Stichting Loos).

Jos van Veldhoven studeerde muziekwetenschap aan de Rijksuniversiteit te Utrecht en koor- en orkestdirectie aan het Koninklijk Conservatorium te Den Haag. Sinds 1983 is hij als dirigent en artistiek leider verbonden aan de Nederlandse Bachvereniging. Letterlijk honderden programma’s van zijn hand maakten in de afgelopen jaren grote indruk in Nederland en ver daarbuiten. Steeds weet hij daarbij traditie en avontuur met elkaar te verbinden. Onder zijn leiding kwam een indrukwekkende cd-serie met de grote werken van Bach tot stand en maakte de Nederlandse Bachvereniging concertreizen in Europa, de Verenigde Staten en Japan. Veelvuldig trekt Jos van Veldhoven de aandacht met uitvoeringen van ‘nieuw’ repertoire binnen de oude muziek.

Al meer dan 90 jaar raakt de Nederlandse Bachvereniging je dieper in je ziel. Het begon allemaal in 1921 met het plan om Bachs Matthäus-Passion uit te voeren in de Grote Kerk in Naarden. Bewust in een kerk, als tegenhanger van Willem Mengelbergs uitvoeringen in het Amsterdamse Concertgebouw. Door de jaren heen groeide de Bachvereniging uit tot een toonaangevend ensemble met een flexibele kern. Met zijn innovatieve programmakeuzes en gedegen onderzoek werpt artistiek leider Jos van Veldhoven telkens weer nieuw licht op het werk van Bach en tijdgenoten. Nog steeds voert het ensemble jaarlijks de Matthäus-Passion uit in de Grote Kerk in Naarden. Per seizoen zijn er zo’n vijftig concerten door heel Nederland. De afgelopen jaren was het ensemble te gast in verschillende Europese steden en waren er concertreizen naar de Verenigde Staten en Japan.

CREDITS

muziek
Calliope Tsoupaki
libretto
Edzard Mik
muzikale leiding
Jos van Veldhoven
decor
Christof Hetzer
mise-en-espace
Pierre Audi
licht
Bernd Purkrabek
zang
Marcel Beekman, tenor
Nora Fischer, sopraan
Harry van der Kamp, bas
uitgevoerd door
Nederlandse Bachvereniging
productie
Holland Festival
met steun van
Fonds Podiumkunsten, Prins Bernhard Cultuur Fonds

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR