Oratorium voor een humaan Europa.

Die Schutzbefohlenen

Nederlandse première

Elfriede Jelinek, Nicolas Stemann, Thalia Theater

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Nobelprijswinnares Elfriede Jelinek schreef Die Schutzbefohlenen als reactie op het steeds schrijnender wordende vluchtelingenprobleem in Europa. Verwijzend naar titel en thema van het klassieke stuk De Smekelingen van Aeschylus (in het Duits Die Schutzflehenden) geeft zij de asielzoekers een stem en legt zij met haar scherpe pen genadeloos het cynisme en latente racisme in de Europese politiek bloot. De gerenommeerde Duitse regisseur Nicolas Stemann, die in 2007 in het Holland Festival stond met Jelineks Babel, verwerkte de aanklacht van Jelinek tot een oratorium met een stortvloed aan tekst en beeld. De voorstelling confronteert ons met een Europa dat zijn belofte als beschermer van de mensenrechten nooit heeft ingelost.
Programma Icoon

‘Bewegender Auftritt – Das Publikum war ergriffen, es gab minutenlang Beifall.’

Mopo over de lezing Die Schutzbefohlenen

Achtergrondinformatie

Begin 2013 bezetten 60 asielzoekers de beroemde Votiefkerk in Wenen; in de zomer van dat jaar werden de meesten van hen uitgewezen door de Oostenrijkse regering. In oktober 2013 kwamen honderden asielzoekende Somaliërs en Eritreeërs om toen hun boot zonk voor de kust van Lampedusa, het Italiaanse eiland dat inmiddels een begrip is als 'de drempel van Europa', de eerste landingsplaats van Afrikaanse immigranten. Degenen die de ramp overleefden werden door de Italiaanse autoriteiten naar de noordelijke landen van Europa doorgestuurd. Inmiddels gaan de protesten van asielzoekers (en sympathisanten) tegen hun erbarmelijke levensomstandigheden en hun criminalisering door, in Oostenrijk en Duitsland, maar ook in Nederland, België en andere West-Europese landen.

De Oostenrijkse winnares van de Nobelprijs voor de Literatuur Elfriede Jelinek schreef haar laatste theaterstuk Die Schutzbefohlenen als reactie op deze gebeurtenissen, om de asielzoekers een stem te geven. Tegelijk verbindt ze in haar tekst de huidige tragedie van het lot van asielzoekers aan de buitengrenzen van Europa, de kerkbezetting in Wenen, de catastrofe bij Lampedusa, haar oorzaken en haar gevolgen, met motieven uit de klassieke tragedie De Smekelingen (in het Duits Die Schutzflehenden) van Aischylos. Daarin zijn 50 vrouwen (de dochters van Danaos, de Danaïden) uit Egypte gevlucht om een gedwongen huwelijk te vermijden en smeken zij koning Pelasgos van Argos om asiel.

Eind september 2013 bracht regisseur Nicolas Stemann Elfriede Jelineks tekst Die Schutzbefohlenen voor het eerst op het toneel. Hij organiseerde met het Thalia Theater een lezing van het stuk in de St. Paulikerk in Hamburg, waar 80 Afrikanen hun toevlucht hadden gevonden. Stemann geldt als een van de grote regisseurs van het hedendaagse Duitse toneel. Hij heeft in de afgelopen jaren naam gemaakt met verschillende ensceneringen van Jelineks teksten en met bewerkingen van verschillende klassieke teksten, waarbij hij nieuwe maatstaven heeft aangelegd en naar nieuwe theatrale vormen heeft gezocht. Stemann heeft de complexe, vaak sarcastische, maar ook ontroerende tekst van Jelinek geënsceneerd als een oratorium met een stortvloed aan tekst en beeld, waarin een cast van acteurs van het Hamburgse Thaliatheater en gastacteurs ons confronteren met het cynisme en racisme van de Europese politiek in haar omgang met de mensenrechten. ‘Deze rechten gelden immers alleen voor hen die aan Europa deel mogen nemen,’ aldus Stemann.

Biographies

Roman- en toneelschrijfster en dichteres Elfriede Jelinek werd op 20 oktober 1946 geboren in Mürzzuschlag in de Oostenrijkse deelstaat Stiermarken. De jonge Elfriede had een moeizame relatie met haar moeder, die haar als muzikaal wonderkind wilde opvoeden. Die verwrongen relatie met haar moeder werd het onderwerp van haar roman De Pianiste, die werd verfilmd door Michael Haneke.

In 1960, nog tijdens haar schooltijd, begon Jelinek een studie orgel, blokfluit en compositie. In 1971 rondde ze de studie orgel aan het Wiener Konservatorium met goed gevolg af. Vanaf 1964 studeerde zij ook theater- en kunstgeschiedenis aan de universiteit van Wenen, maar vanwege haar slechte psychische toestand moest ze haar studie na enkele semesters afbreken. In deze tijd ontstonden haar eerste gedichten. In 1967 publiceerde ze haar eerste bundel, Lisa’s Schatten.

Na 1969 was Elfriede Jelinek actief in de studentenbeweging en in literatuurdiscussies rond het tijdschrift Manuskripte. Sinds 1974 is Elfriede Jelinek getrouwd met Gottfried Hüngsberg, die in de jaren zestig tot de kring rond Rainer Werner Faßbinder werd gerekend. In 1974 trad ze toe tot de Oostenrijkse communistische partij (KPÖ), die ze in 1991 weer verliet. Jelineks werk is sterk verbonden met haar politiek engagement. In de vroege jaren van haar carrière betrof dat vooral het feminisme en de strijd tussen de seksen, de centrale thema’s in romans als Wir sind Lockvögel, Baby!, Die Klavierspielerin en Lust. Eind jaren tachtig, begin jaren negentig werd zij het mikpunt van extreem-rechtse haat in Oostenrijk vanwege haar strijd tegen de FPÖ van Jörg Haider. Sinds die tijd heeft zij in werken als Die Kinder der Toten, Babel,Rechnitz en Die Schutzbefohlenen (2013) haar aandacht verschoven naar sociale en politieke kritiek, voornamelijk het nazi-verleden van Oostenrijk en het huidige fascisme in haar vaderland.

Nicolas Stemann (1968, Hamburg) is een van de meest gevraagde regisseurs in het Duitse taalgebied. Terugkerend thema in Stemanns werk is het moderne individu, dat alleen voor zichzelf verantwoordelijk is en in onze open maatschappij losgeslagen van ideologische of morele waarden zijn weg moet vinden. Met veel ironie en sarcasme verwerkt hij zijn vaak complexe thema’s in scenische collages en simultane beelden met een hoog entertainmentgehalte. Stemann maakt daarbij veelvuldig gebruik van moderne multimedia zoals video, muziek en animatie. Die Schutzbefohlenen is de nieuwste in een reeks van ensceneringen die Stemann sinds 2004 maakte op basis van teksten van Nobelprijswinnares Elfriede Jelinek. Stemann studeerde regie aan het Max-Reinhardt-Seminar in Wenen en aan het Institut für Theater, Musiktheater und Film in Hamburg. Nog tijdens zijn studie richtte hij Gruppe Stemann op en maakte hiermee zijn eerste grote werk: de Terror-Trilogie, samengesteld uit Antigone (1997), Möwe, Terrorspiel (1998) en Leonce und Lena (1999).

In 1997 boekte Stemann ook zijn eerste grote succes met zijn regie van Goethes Werther, dat hij samen met acteur Philipp Hochmair zonder enig ontzag terugbracht tot zijn essentie en een zeer persoonlijke, eigentijdse invulling gaf. Met dezelfde Hochmair in de hoofdrol maakte hij vijf jaar later furore met zijn bewerking van Shakespeares Hamlet (2002), dat onder meer werd uitgenodigd op het Berliner Theatertreffen van 2002. In 2004 was daar ook Stemanns regie Das Werk van Elfriede Jelinek te zien. In 2005 regisseerde hij de theaterstukken Babel en Ulrike Maria Stuart van de Oostenrijkse schrijfster. Met Babel stond hij in 2007 in het Holland Festival.

Na zijn prijswinnende ensceneringen van Schillers Die Räuber in 2008 en Jelineks Die Kontrakte des Kaufmann in 2009 en de opera La Périchole van Offenbach in 2010, ensceneerde Stemann voor de Salzburger Festspiele in 2011 Faust I+II, in samenwerking met het Thalia Theater in Hamburg. In 2012 volgden het muzikale project Der demografische Faktor en de muziektheatrale lezing Rein Gold op tekst van Elfriede Jelinek. In 2013 schreef en ensceneerde Stemann voor de Wiener Festwochen de toneelperformance Kommune der Wahrheit. Wirklichheitsmaschine. Eind september 2013 bracht Stemann Elfriede Jelineks tekst Die Schutzbefohlenen voor het eerst op het toneel. Hij organiseerde met het Thalia Theater een lezing van het stuk in de St. Paulikerk in Hamburg, waar 80 Afrikanen hun toevlucht hadden gevonden. De geënsceneerde versie van dit stuk zal in juni op het Holland Festival zijn Nederlandse première beleven.

Stemann won reeds verscheidene prijzen in zijn carrière. Het invloedrijke theaterblad Theater Heute verkoos zijn Hamburgse enscenering van Ulrike Maria Stuart (van Jelinek) in 2007 tot toneelstuk van het jaar en Stemann zelf werd regisseur van het jaar 2012 voor zijn Faust I+II.

CREDITS

tekst
Elfriede Jelinek
regie
Nicolas Stemann
toneelbeeld
Nicolas Stemann
dramaturgie
Stefanie Carp
licht
Paulus Vogt
productie
Thalia Theater, Hamburg
mede mogelijk gemaakt door
BeamSystems