Magisch muziektheaterwerk op volstrekt eigenzinnig instrumentarium

Delusion of the Fury

Harry Partch, Heiner Goebbels, Ensemble musikFabrik

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

‘Een ritueel van dromen en zinsbegoocheling’ is de ondertitel van Harry Partch’ Delusion of the Fury – en daar is niets teveel mee gezegd. Met een wonderlijke verzameling zelfgebouwde instrumenten creëerde de excentriekste van alle Amerikaanse componisten een serie soundscapes die een Japans spookverhaal over een moordenaar en de geest van zijn slachtoffer vermengt met een Afrikaanse komedie over een herder en een dove zwerver. 43 jaar na de première heeft regisseur Heiner Goebbels het stuk voor de eerste keer naar Europa gehaald. Daarvoor werden de instrumenten exact nagebouwd en moesten de uitvoerenden maandenlang studeren om ze te leren bespelen. Maar dan heb je ook wat: een muziektheatraal werk dat niet anders omschreven kan worden dan ‘out of this world’.
Programma Icoon

‘Delusion of the Fury, virtuoos, vrolijk, zinsbegoochelend en betoverend, waseen muziektheatrale triomf.’

NRC Handelsblad

Achtergrondinformatie

Een ritueel van dromen en wanen – de ondertitel beschrijft vrij nauwkeurig wat voor voorstelling Delusion of the Fury van Harry Partch is. In dit ritueel is een hoofdrol weggelegd voor Partch’ onaards klinkende muziek. Ensemble musikFabrik bracht deze productie op 23 augustus 2013 in première als openingsvoorstelling van de Ruhrtriennale in de Jahrhunderthalle in Bochum. 

Harry Partch (1901–1974) is een unieke figuur in de muziek van de twintigste eeuw. Als autodidact stond hij buiten de academische muziektraditie in Amerika en ging hij volledig zijn eigen gang. Delusion of the Fury (1965-66) is Partch’ meesterwerk, maar er zijn allerlei praktische hindernissen die regelmatige uitvoering ervan in de weg staan. De belangrijkste is dat het instrumentarium ontbreekt: dat bevindt zich in de Verenigde Staten, en verkeert niet meer in bespeelbare staat. Partch componeerde vrijwel uitsluitend voor fantastische instrumenten van eigen makelij, die doorgaans behalve een specifieke stemming en klankkwaliteit ook een waarde als sculptuur bezaten. Neem bijvoorbeeld zijn Gourd Tree, een merkwaardige kromme woestijnboom wiens ‘vruchten’ gestemde kalebassen zijn. Een muziekvoorstelling was voor Partch óók theater, een visueel spektakel. Bovendien ontwikkelde Partch zijn eigen op reine stemming gebaseerde toonsysteem, waarin een octaaf niet is ingedeeld in twaalf gelijke intervallen – zoals op een moderne piano –, maar in 43 stapjes van verschillend formaat. Partch’ eigenzinnige gebruik van microtonen maakt zijn muziek sowieso lastig om uit te voeren, maar zonder de juiste instrumenten is het simpelweg onmogelijk. De originele instrumenten zijn inmiddels kwetsbaar door ouderdom of bevinden zich in moeilijk toegankelijke collecties. De oplossing die voor dit probleem werd gevonden is even bizar als geniaal. Onder aanvoering van slagwerker en instrumentbouwer Thomas Meixner zijn alle benodigde instrumenten nagebouwd – een onvoorstelbare tour de force. Maar Meixners inspanningen zijn niet voor niets geweest. Na de reconstructie namen de musici van Ensemble musikFabrik een jaar de tijd om de onorthodoxe speeltechnieken onder de knie te krijgen, en hun beheersing van Partch’ instrumentarium is indrukwekkend naturel. Het resultaat is een voorstelling die met klank en beeld betovert. Partch’ ingewikkelde toonsysteem mag dan theoretisch complex in elkaar steken en zijn muziek moeilijk uitvoerbaar maken, zijn muziek spreekt onmiddellijk tot het oor en tot het hart. 

 

Delusion of the Fury bestaat uit twee delen, voorafgegaan door een proloog en gescheiden door een tussenspel. Het eerste deel is losjes gebaseerd op een thema uit het Japanse noh-theater, het tweede op een Ethiopische legende. Maar Partch benadrukt dat de voorstelling zich noch in een precieze tijd, noch op een precieze plaats afspeelt. Beide mythen zijn slechts vertrekpunten voor zijn verbeelding – Partch claimde het privilege om zich van andere culturen elementen toe te eigenen die hij effectief kon inzetten voor zijn eigen doeleinden. Met uitzondering van de koto, eenJapanse citer, is de klankwereld van Delusion of the Fury dan ook niet aan plaats of tijd gebonden.

In het eerste deel vindt een confrontatie plaats tussen een moordenaar en de geest van zijn slachtoffer; in het tweede deel raakt een dove zwerver verwikkeld in een misverstand met een groep dorpelingen. De delen worden zonder onderbreking achter elkaar door gespeeld, waarbij de titels van de scènes telkens op een onguur moteluithangbord in de achtergrond verschijnen. 

 

De regie van deze eerste Europese productie van Delusion of the Fury is in handen van Ruhrtriennale-intendant Heiner Goebbels, en was als openingsvoorstelling van de Ruhrtriennale bij zowel publiek als kritiek een groot succes. Het decor houdt het midden tussen een louche goudzoekersdorp, een verlaten pretpark en een existentialistische film van Ingmar Bergman; de kostuums doen zowel futuristisch als middeleeuws aan. Er zijn opblaassculpturen, een pelgrim met een Opel-wieldop als hoofddeksel en een schijngevecht met steigerstangen. De musici leveren niet simpelweg hun noten af, ze zijn in alle opzichten onderdeel van het ritueel. Veelzeggend is een opmerking van Partch: ‘Wanneer een speler in visueel opzicht en als acteur niet alles uit zijn rol haalt, verknoeit hij zijn partij wat mij betreft evenzeer als wanneer hij elke noot in de partituur zou verprutsen.’

Biografieën

Harry Partch (1901 – 1974) was een Amerikaanse componist, theoreticus, instrumentbouwer en performer die zijn leven doorbracht in het Middenwesten en aan de westkust van de Verenigde Staten. Hij reisde er rond tijdens de Grote Depressie. Onderweg tekende hij landschappen en hield een dagboek bij dat we kennen onder de titel Bitter Music. Partch was autodidact en hield zich bezig met de natuurstemmingen uit het verleden en de fysieke aspecten van de muziek – hij wilde ‘lichamelijke’ muziek maken, muziek die optimaal in staat is haar emotie te ontvouwen. Hij gooide de westerse toonladders en technieken overboord en bedacht zijn eigen complexe toonsysteem en instrumenten. Vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw ontwikkelde hij diverse strijk- en slagwerkinstrumenten en een harmonium; ze zijn niet alleen bijzonder om te zien, maar hebben ook exotische namen als Zymo-Xyl, Boo, Gubagubi en Chrychord. In zijn werk combineert Partch Amerikaanse folklore, Afrikaanse en oosterse literatuur en een mystieke, voor-Christelijke magische denkwereld, doorspekt met satire, bestudeerde naïviteit en ironie. Pas tijdens zijn latere leven kwamen zijn composities breed onder aandacht, en dat kwam vooral door het muziektheaterstuk Delusion of the Fury (1969). Tot zijn andere werken behoren de cyclus The Wayward en And on the Seventh Day Petals Fell in Petaluma. De meeste stukken van Partch zijn gemaakt voor het theater en zijn zo geconstrueerd dat de musici en de instrumenten onderdeel uitmaken van het toneelbeeld: de instrumenten zijn een lust voor het oog en de musici spelen uit het hoofd, het theatrale effect komt deels direct voort uit de productie van de muziek. 

 

Heiner Goebbels (1952) is een Duitse componist en regisseur. Van 1971 tot 1978 studeerde hij sociologie en muziek in Frankfurt. In 1976 was hij een van de oprichters van het Sogenanntes Linksradikales Blasorchester. Hij maakte experimentele muziek met het duo Goebbels/Harth (1975 - 1988) en het artrock trio Cassiber (1982 - 1992) en componeerde voor film en theater. Vanaf de jaren 80 creëerde hij een aantal bekroonde hoorspelen, de meeste op teksten van Heiner Müller, en ontwikkelde hij het genre ‘geënsceneerde concert’, met werken als Der Mann im Fahrstuhl (1987) en Die Befreiung des Prometheus (1993). Vanaf de jaren 90 volgden muziektheaterstukken als Ou bien le débarquement désastreux (1993), Die Wiederholung (1995), Eislermaterial (1998), Landschaft mit Entfernten Verwandten (2002), Stifters Dinge (2007) en Songs of Wars I have seen (2007). Goebbels’ werk is onder meer uitgevoerd door het Ensemble Modern, het Ensemble Intercontemporain, London Sinfonietta en de Berliner Philharmoniker. Hij maakte diverse geluidsinstallaties, onder meer voor het Centre Georges
Pompidou in Parijs en andere musea. Goebbels kreeg verscheidene eredoctoraten en studiebeurzen toegekend en ontving vele internationale prijzen, waaronder de Prix Italia, de European Theatre Prize en de International Ibsen Award (2012). Goebbels was composer in residence bij het Lucerne Festival (2003) en bij de Bochumer Symphoniker (2003 - 2004). Als professor geeft hij les aan de Justus-Liebig-Universität in Gießen. Sinds 2006 is hij directeur van de Hessische Theateracademie en in 2010 werd hij benoemd tot intendant van de Ruhrtriennale 2012 - 2014. In maart dit jaar was Goebbels artiste invité op het festival Biennale Musiques en Scène in Lyon. 

 

Ensemble musikFabrik is een in Keulen gevestigd ensemble voor eigentijdse muziek dat beschouwd wordt als een van de toonaangevende groepen op dit vlak. Ensemble musikFabrik werd opgericht in 1990 en debuteerde in april 1991 onder de naam Ensemble Neue Musik Nordrhein-Westfalen tijdens de Wittener Tage für neue Kammermusik. Bijzonder is dat het ensemble sinds 1997 geen leider meer heeft, maar functioneert volgens basisdemocratische principes. De missie van Ensemble musikFabrik is het realiseren van onbekende en nieuwe composities, waarvoor in veel gevallen het ensemble de opdracht heeft gegeven. Deze werken worden niet slechts geïnterpreteerd, maar door de musici van het ensemble in nauwe samenwerking met dirigenten en vooral componisten verder ontwikkeld en bewerkt. In zijn relatief korte bestaan heeft Ensemble musikFabrik dan ook hechte samenwerkingsverbanden opgebouwd met leidende figuren uit de wereld van de eigentijdse muziek als Louis Andriessen, Stefan Asbury, Richard Ayres, Sir Harrison Birtwistle, Peter Eötvös, Vinko Globokar, Heiner Goebbels, Toshio Hosokawa, Nicolaus A. Huber, Mauricio Kagel, Helmut Lachenmann, Klaus Lang, Diego Masson, Martin Matalon, Zsolt Nagy, Emmanuel Nunes, Henri Pousseur, Wolfgang Rihm, Rebecca Saunders, Karlheinz Stockhausen, Sasha Waltz, James Wood en Hans Zender. Het ensemble presenteert zijn repertoire in tachtig tot honderd concerten per jaar binnen en buiten Duitsland, en heeft bij de WDR een eigen serie met wereldpremières. Interdisciplinaire projecten met live-elektronica, dans, theater, film, literatuur en beeldende kunst verbreden de gebruikelijke vorm van het gedirigeerde ensembleconcert evenzeer als kamermuziek, discussieconcerten en improvisaties. Het Ensemble musikFabrik is net zo open als zijn missie: muziek creëren die er nog niet is.

CREDITS

muziek
Harry Partch
regie
Heiner Goebbels
toneelbeeld, licht
Klaus Grünberg
kostuums
Florence von Gerkan
dramaturgie
Matthias Mohr
repetitor muziek
Arnold Marinissen
assistent choreografie
Florian Bilbao
geluid
Paul Jeukendrup
dramaturgische project-ontwikkeling
Ensemble musikFabrik (Beate Schüler)
supervisie constructie van de instrumenten
Thomas Meixner
constructie luchtobjecten
Frank Fierke
uitvoering
Ensemble musikFabrik
productie
Ruhrtriennale
coproductie
Ruhrtriennale, Ensemble musikFabrik, Lincoln Centre Festival, Holland Festival

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR