Vernieuwende opera gebaseerd op Les Liaisons dangereuses. Naar Quartett van Heiner Müller.

Quartett

OPENING 2013

Luca Francesconi, Heiner Müller, Teatro alla Scala

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Het Holland Festival 2013 opent met intrige, gebroken harten en kwellende liefde. Gebaseerd op Heiner Müllers toneelversie van Les Liaisons dangereuses, schreef componist Luca Francesconi een opera die in 2011 in een spectaculaire enscenering van Àlex Ollé zijn wereldpremière beleefde in Teatro alla Scala in Milaan. In een decor dat hun emotionele gevangenis verbeeldt, vechten Valmont en Merteuil hun verbeten strijd uit, een vocaal duel dat wordt afgewisseld door orkestrale dromen van wat zou kunnen zijn, maar nooit zal worden. De twee voormalige geliefden spelen immers niet alleen een dodelijk spel met de harten van anderen, maar verdoemen met hun cynische machinaties uiteindelijk ook hun eigen zielsgeluk.

CREDITS

muziek
Luca Francesconi
libretto
Luca Francesconi
dirigent
Susanna Mälkki
regie
Àlex Ollé (La Fura dels Baus)
toneelbeeld
Alfons Flores
video
Franc Aleu
kostuums
Lluc Castells
licht
Marco Filibeck
computer sound design
Serge Lemouton (IRCAM)
IRCAM technische staf
klankregie
Sébastien Naves
opname, montage en mixage van koor en orkest bij La Scala
Julien Aléonard
productie computermuziek
Benoit Meudic
opname, montage en mixage van koor en orkest
Julien Aléonard
koordirigent
Bruno Casoni
met
Robin Adams
Allison Cook
Allison Cook
orkest
Ensemble da camera dell'Accademia, Teatro alla Scala
productie
Teatro alla Scala
coproductie
Wiener Festwochen
in samenwerking met
IRCAM, Parijs
met dank aan
Ypma Piano’s / Steinway Center Nederland

Eenzaamheid, desillusie, verveeld, sadisme, leugenachtig masochisme - de moordende strijd tussen Valmont en Merteuil ...

Le Monde

Achtergrondinformatie

De opera Quartett van de vooraanstaande Italiaanse componist Luca Francesconi ging in april 2011 in première in Teatro alla Scala in Milaan. Het is een werk met een geschiedenis: Francesconi maakte een muzikale bewerking van het geruchtmakende toneelstuk Quartett van Heiner Müller uit 1980, dat op zijn beurt geïnspireerd was op de beroemde brievenroman Les Liaisons dangereuses (1782) van Pierre-Ambroise-François Choderlos de Laclos. Müllers toneelstuk was in 2008 nog te zien in het Holland Festival, in een bejubelde regie met Barbara Sukowa en Jeroen Willems. Francesconi’s eerdere opera Gesualdo considered as a murderer, geschreven in opdracht van het Holland Festival, ging in 2004 in Amsterdam in première.



In Müllers radicale revisie van het oorspronkelijke verhaal van Choderlos de Laclos zijn nog slechts twee rollen overgebleven: de markiezin van Merteuil en de graaf van Valmont. Deze voormalige minnaars hebben liefde gereduceerd tot een machtsspel waarbij affaires met anderen een middel zijn om controle over elkaar te krijgen. Valmont zegt dat hij verliefd is op de gehuwde Madame de Tourvel; Merteuil ergert zich daaraan en daagt hem uit om haar nichtje, de maagd Volanges, te verleiden. Valmont stemt in. Wat volgt is een pervers rollenspel, waarin Merteuil en Valmont van geslacht wisselen en de liefdesscènes met de getrouwde vrouw en met de maagd onder elkaar uitspelen. Het kwartet uit de titel, met andere woorden, wordt vol gemaakt doordat Merteuil en Valmont zich verdubbelen. Zodra zij zichzelf op deze manier volledig hebben verloren en iedereen kunnen zijn, maar ook niemand meer zijn, volgt een machtsspel tot de dood.


De vraag in welk tijdvak de handeling zich voltrekt blijft onbeantwoord, zowel in het toneelstuk als in de opera. Francesconi neemt de ambigue tijdsaanduiding van Müller over: ‘Salon voor de Franse Revolutie/Bunker na de derde wereldoorlog.’ Francesconi is een componist met een groot dramatisch talent. Zijn partituur, een triomf van zinnelijkheid, vestigt de aandacht op de afgrond van instincten die schuilgaat achter de façade van aristocratische verleidingsrituelen. Niet voor niets knipoogt hij naar Bergs Lulu. Francesconi maakt gebruik van verschillende orkestgroepen en zet ook elektronica in om zijn muziek in de ruimte te plaatsen. De elektronische muziek maakte Francesconi in samenwerking met Serge Lemouton van het IRCAM, het door Boulez opgerichte instituut voor akoestisch onderzoek. Hoewel Quartett met 1 uur en 20 minuten niet erg lang is, zijn de partijen van de beide zangers – vanavond hetzelfde paar als bij de wereldpremière – buitengewoon intensief en veeleisend. De muzikale leiding ligt in handen van Susanna Mälkki, chef-dirigent van het Ensemble Intercontemporain. Mälkki heeft de voorbije jaren veelvuldig muziek van Francesconi uitgevoerd en opgenomen en dirigeerde op zijn verzoek ook de première in La Scala.



De spiegelingen van het libretto komen terug in de spectaculaire mise-en-scène van Àlex Ollé van de Catalaanse theatergroep La Fura dels Baus. Het toneel biedt een ruimte waarin Merteuil en Valmont hun fantasieën kunnen projecteren – deels letterlijk, met behulp van filmbeelden en vooraf opgenomen zangpartijen. Maar de projectie blijft niet beperkt tot het toneel: ook het publiek krijgt een spiegel voorgehouden. Zo diagnosticeren Francesconi en Ollé met Quartett, in navolging van Müller, op suggestieve wijze de crisis waarin onze beschaving, ergens tussen de Franse Revolutie en de Derde Wereldoorlog, zich bevindt.

Biografieën

Luca Francesconi (1956) studeerde piano aan het Conservatorium van Milaan en compositie bij Azio Corghi en Karlheinz Stockhausen (in Rome) en bij Luciano Berio (in Tanglewood). Daarnaast studeerde hij een jaar lang jazz aan het Berklee College of Music. In 1990 richtte hij in Milaan het Agon Acustica Informatica Musica op, een onderzoekscentrum voor muziektechnologie. Francesconi componeert in vrijwel alle genres en maakt vaak gebruik van elektronica. Hij heeft vijf radio-opera’s voor de RAI geschreven en verschillende opera’s voor het theater. Hij heeft compositieopdrachten ontvangen van het Nieuw Ensemble, STEIM Amsterdam, IRCAM, Asko|Schönberg en het Nederlandse Blazers Ensemble. Tot zijn grote orkestwerken behoren Wanderer voor de Filarmonica della Scala o.l.v. Riccardo Muti en Cobalt, Scarlet voor het Oslo Filharmoniske Orkester o.l.v. Mariss Jansons. Zijn werk wordt uitgevoerd door het Los Angeles Philharmonic, het San Francisco Symphony Orchestra, het Gewandhausorchester Leipzig, het BBC Symphony Orchestra, het Orchestre Philharmonique de Radio France en de Götenborg Symphoniker.



Hij heeft twee strijkkwartetten geschreven voor het Arditti Quartet en twee vioolconcerten voor Irvine Arditti. Francesconi’s koormuziek is uitgevoerd door het Vokalensemble Stuttgart o.l.v. Peter Eötvös, het Zweedse Radiokoor en het New London Chamber Choir. Zijn werk is bekroond met onder meer de Kranichsteiner Musikpreis (1990), de Förderpreis der Ernst-von-Siemens-Musikstiftung (1994) en de Prix Italia (1994). Behalve als componist is Francesconi ook actief als dirigent. Hij doceerde aan verschillende Italiaanse conservatoria en geeft over de hele wereld masterclasseses. Ook was hij gastdocent in Rotterdam en is hij hoofd van de compositieafdeling van het conservatorium in Malmö. Sinds 2008 is hij artistiek leider van de Biënnale in Venetië, en sinds 2012 geeft hij leiding aan het Ultima Festival in Oslo. Vanaf 2013 is hij componist in residence bij het Casa de Música in Porto.

 

Heiner Müller (1929-1995) geldt als een van de belangrijkste Duitse toneelschrijvers van de twintigste eeuw. Daarnaast was hij regisseur, dichter, prozaschrijver, essayist en intendant. Het grootste deel van zijn werkzame leven woonde hij in de DDR. In 1946 trad Müller toe tot de sociaal-democratische SPD, die het jaar daarop onder druk van de Sovjetunie opging in de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED). Hij schreef literatuurrecensies voor culturele tijdschriften en trad in 1954 toe tot het Deutsche Schriftstellerverband (DSV). In deze periode beleefde Müllers eerste stuk, Zehn Tage, die die Welt erschütterten, zijn première. Zijn toneelstuk Die Umsiedlerin (1961) werd direct na de première verboden en zorgde ervoor dat hij uit het Schriftstellerverband werd gezet, waarin hij pas in 1988 weer werd opgenomen. Het was het begin van een moeizame relatie tussen Müller en de socialistische machthebbers; veel van zijn werk kreeg eerste opvoeringen in West-Duitsland. Vanaf het einde van de jaren 80 profileerde Müller zich ook als regisseur. Zo bracht hij in 1990 in het Deutsche Theater in Berlijn een maar liefst acht uur durende Hamlet-enscenering, waarin hij zijn eigen werk Die Hamletmaschine (1979) geïntegreerd had. In 1984 trad Müller toe tot de Akademie der Künste der DDR en in 1986 werd hij lid van de Akademie der Künste West-Berlin. Van 1990 tot 1993 was hij de laatste President van de Oost-Berlijnse akademie, waarna deze opging in de Akademie der Künste in Berlijn. Bij de grote demonstratie op de Alexanderplatz op 4 november 1989, een week voor de val van de Muur, trad Müller op als spreker. In 1990 werd het festival Experimenta in Frankfurt am Main aan hem gewijd. Müller ontving voor zijn werk verschillende prijzen, waaronder de Heinrich-Mann-Preis in 1959, de Georg-Büchner-Preis in 1985, de Kleist-Preis in 1990 en het jaar daarop de Europese Theaterpreis; in 1996 werd hem postuum de Theaterpreis Berlin toegekend.

 

Susanna Mälkki (1969) is een Finse dirigent. Ze is eerst opgeleid tot celliste en studeerde pas later directie bij Jorma Panula, Eri Klas en Leif Segerstam aan de Sibelius Academy in Helsinki. Ze studeerde ook aan de Royal Academy of Music in Londen. Vanaf 1995 was Mälkki eerste cellist in het Göteborg Symfonieorkest; in 1998 besloot ze zich volledig op het dirigeren toe te leggen en nam ze deel aan de Sibelius Academy Conductor’s Workshop in Carnegie Hall, onder supervisie van Esa-Pekka Salonen. Van 2002 tot 2005 was ze chef-dirigent van het Stavanger Symfonieorkest. In 2004 maakte ze haar debuut bij het Ensemble InterContemporain tijdens het Festival van Luzern; sinds 2006 is ze chef-dirigent van dit ensemble, waar 2012-2013 haar laatste seizoen is. Mälkki is een specialist in het eigentijdse repertoire, maar wordt geroemd om haar veelzijdigheid. Ze dirigeert ensembles en orkesten over de hele wereld, waaronder het Koninklijk Concertgebouworkest, het Orchestre Philharmonique de Radio France, de Berliner Philharmoniker, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, de Los Angeles Philharmonic en het Chicago Symphony Orchestra. Behalve concerten heeft ze ook verschillende opera’s gedirigeerd, zoals Strauss’ Der Rosenkavalier en L'Amour de loin van Kaija Saariaho bij de Finse Nationale Opera, en komend seizoen voert ze de muzikale leiding over twee producties bij de Opéra National de Paris. Met Luca Francesconi’s Quartett maakte ze in 2011 haar debuut bij La Scala in Milaan, als eerste vrouw in de geschiedenis van dat operahuis, waar ze in 2014 zal terugkeren. Mälkki is in 2010 gekozen als Fellow van de Royal Academy of Music in Londen. Ze is ook lid van de Koninklijke Zweedse Muziekacademie en ontving in 2011 de prestigieuze Pro Finlandia Medaille in de Orde van de Finse Leeuw.

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR