Heinz Holliger gedenkt de dood.

Memento Mori

Koninklijk Concertgebouworkest

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

‘Vergeet niet dat u sterfelijk bent’, is het motto van dit programma van en met Heinz Holliger. De Zwitserse hoboïst, componist en dirigent keert na tien jaar terug bij het Concertgebouworkest met een programma waarin de dood centraal staat. Van Holliger zelf speelt het orkest drie stukken: twee bewerkingen van onheilspellende, late pianowerken van Liszt en de Nederlandse première van Ardeur noire, een hommage aan Debussy. Holliger plaatst deze eigen werken tussen twee contrasterende expressionistische voorbeelden. Het Vioolconcert van Berg werd opgedragen aan de vroeggestorven Manon Gropius en is Bergs laatste voltooide compositie. Ook klinkt de Nederlandse première van Alagoana, een balletsuite van Zimmermann naar een Indiaanse mythe over liefde en dood.

CREDITS

muziek
Alban Berg
Heinz Holliger
Bernd Alois Zimmermann
dirigent
Heinz Holliger
viool
Veronika Eberle
uitvoering
Koninklijk Concertgebouworkest
productie
Koninklijk Concertgebouworkest

Oboist. Composer. Conductor. Heinz Holliger is all of these things and more.

Bachtrack

Achtergrondinformatie

Heinz Holliger, hoboïst, componist en dirigent, stond eerder voor het Koninklijk Concertgebouworkest in 2002 en 2003. Nu is hij terug met onder meer een orkestratie van twee onheilspellende late pianowerken van Liszt en de Nederlandse première van Ardeur noire, een Debussyhommage naar een dichtregel van Baudelaire. Holliger plaatst deze tussen twee contrasterende voorbeelden uit de expressionistische traditie. Het Vioolconcert van Berg werd geschreven ter nagedachtenis aan de op achttienjarige leeftijd overleden dochter van Alma Mahler en Walter Gropius. Het zou Bergs laatste voltooide compositie worden. Van Zimmermann beleven we de Nederlandse première van een vroege balletsuite, naar een Indiaanse mythe over de liefde en de dood. Maar zoals de ondertitel ‘caprichos brasileiros’ aangeeft eindigen we niet al te somber.

 

Geen vragen of uitroeptekens meer, de dood is een ‘full stop’. In zekere zin vormt dit thema een tweeluik met Verlos ons! Werd Widmann geïnspireerd door Amor/Eros, wiens liefdespijlen zoals hij zegt ook altijd de mens verwonden, bij Holligers programma denken we aan Pluto/Hades, of beter nog aan Apollo, die met zijn pijl en boog beschikt over leven en dood. De twintigste eeuw heeft uiteenlopende vormen van rouwverwerking gekend: van het laatromantische doodsverlangen tot moderne, nuchtere euthanasiewetgeving. Het Vioolconcert van Alban Berg is een expressief in memoriam voor een jong gestorven meisje. Zimmermann verwerkte in zijn balletmuziek een Braziliaanse indianenmythe: man en vrouw waren eerst onsterfelijk, maar met de liefde kwam ook de dood.

Biografieën

Heinz Holliger (1939) is een Zwitserse hoboïst, fluitist, componist en dirigent. Hij maakte internationaal naam, waarbij hij zich met groot engagement inzette voor de hedendaagse muziek. Veel componisten hebben werk voor hem geschreven. Vanaf 1956 studeerde Holliger aan het conservatorium van Bern hobo bij Emile Cassagnaud en compositie bij Sándor Veress. Vanaf 1958 studeerde hij ook piano in Bern en later in Parijs bij Yvonne Lefèbre. Van 1961 tot 1963 volgde hij compositielessen bij Pierre Boulez. Holliger begon zijn carrière in 1959 als solohoboïst van het Basler Orchester-Gesellschaft. In 1965 werd hij docent aan de Hochschule für Musik in Freiburg im Breisgau en sinds 1975 is hij vaste gastdirigent van het Kammerorchester Basel. Tussen 1998 in 2001 was hij chef-dirigent van het Orchestre de Chambre de Lausanne. Ook werkte hij met toonaangevende orkesten als de Berliner Philharmoniker, het Koninklijk Concertgebouworkest, het Cleveland Orchestra, het Philharmonia Orchestra, de Wiener Philharmoniker en het Chamber Orchestra of Europe. Holliger was verschillende malen composer in residence: bij het Orchestre de la Suisse Romande in 1993-1994, bij het Lucerne Festival in 1998 en bij de Sommerliche Musiktage Hitzacker in 2002. In de loop van zijn carrière heeft Holliger talloze prijzen ontvangen, waaronder eerste prijzen bij hoboconcoursen in Genève (1959) en München (1960), de Kompositionspreis des Schweizerischen Tonkünstlervereins in 1985, de Ernst von Siemens Musikpreis in 1991 en de Rheingau Musikpreis in 2008. (S)irato voor groot orkest werd in 1994 bekroond met de compositieprijs van de Fondation Prince Pierre de Monaco en het jaar daarop ontving hij de Premio Abbiati van de Italiaanse muziekkritiek voor zijn Scardanelli-Zyklus. Holliger heeft vele cd's opgenomen, waarvan er verschillende werden onderscheiden. In 2002 won hij een Grammy Award in de categorie Classical Producer of the Year en in 2004 de Preis der deutschen Schallplattenkritik.

 

Een week nadat ze de ‘Dragonetti’ Stradivarius in bruikleen kreeg, zat de jonge, Duitse violiste Veronika Eberle (1988) diep in de put. Bij een concert dat zij had gegeven in Tokio, bood de voorzitter van de Nippon Music Foundation haar de kostbare viool aan. Eberle was de koning te rijk, maar dat duurde niet lang. De viool wilde zich niet voor haar openen, vertelt ze in een interview voor de Duitse radio. “Ze had een sterk karakter, ik voelde zo’n weerstand.” Intussen zijn Eberle en de Dragonetti onafscheidelijk en heeft haar carrière een grote vlucht genomen. Ze kreeg internationaal bekendheid toen Sir Simon Rattle, chef-dirigent van de Berliner Philharmoniker, Veronika Eberle in 2006 uitnodigde het vioolconcert van Beethoven te spelen op de Osterfestspiele in Salzburg. Hij noemt haar “één van de meest buitensporig getalenteerde jonge musici” die hij ooit heeft gehoord. In 2011 was Eberle op tournee met het Rotterdams Philharmonisch Orkest in België, Duitsland en Tsjechië. Ze speelde daar het Derde vioolconcert van Mozart. In juni 2013 is Veronika Eberle met het Koninklijk Concertgebouw onder leiding van Heinz Holliger te horen met het Vioolconcert van Alban Berg.

 

Het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) behoort al 125 jaar tot de absolute wereldtop. Wat maakt het orkest uniek? Critici roemen telkens weer de orkestklank, die uit duizenden herkenbaar is. Klank is lastig in woorden te vatten. KCO-strijkers klinken ‘fluwelig’, het koper heeft een ‘gouden’ klank, het timbre van de houtblazers is heel persoonlijk en de slagwerkers uit Amsterdam hebben wereldfaam opgebouwd. In de klankkleur van het orkest speelt de bijzondere akoestiek van Het Concertgebouw, gebouwd naar een ontwerp van de architect A.L. van Gendt, een belangrijke rol. Maar niet elk orkest klinkt in de Grote Zaal als het Concertgebouworkest. Belangrijk is ook de invloed van de chef-dirigenten, waarvan er in 125 jaar slechts zes zijn geweest. En natuurlijk die van de musici. Het orkest heeft er 120, afkomstig uit meer dan 20 landen. Ondanks de omvang musiceert het als een kamerorkest. Er wordt naar elkaar geluisterd en op elkaar ingespeeld. Dat vraagt een grote individuele kwaliteit en groot vertrouwen in elkaar. De sfeer op het podium, de Amsterdamse wortels en de organisatiestructuur – orkestleden maken deel uit van het bestuur – scheppen daarvoor de juiste omstandigheden. Musici kunnen schitteren en houden tegelijkertijd zorg voor het collectief. Zij delen de ambitie om telkens de hoogste kwaliteit te leveren en willen meer bereiken dan perfect gespeelde noten. Zo wordt telkens weer geprobeerd het onhoorbare te laten horen, het onvoelbare te laten voelen en het onraakbare te raken. Dan ontstaat er magie en wordt een concert een ervaring om nooit te vergeten. Het orkest wordt geroemd om uitvoeringen van het werk van Mahler en Bruckner en er zijn bijzondere langlopende concerttradities als de Passie-uitvoering en de Kerstmatinee. Daarnaast is er AAA, Festival Muziek en Kunst waarin wordt geprogrammeerd rond een telkens wisselend thema. Er wordt gewerkt met wereldberoemde gastdirigenten en specialisten. Nikolaus Harnoncourt, in hoge mate verantwoordelijk voor de reputatie van het orkest in het achttiende-eeuwse repertoire, werd in oktober 2000 honorair gastdirigent.

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR