Voor het eerst met live muziek in Nederland

Roaratorio: an Irish Circus on Finnegans Wake

Paddy Glackin, Mel Mercier, Seamus Tansey, Liam O’Flynn

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

In Roaratorio: an Irish Circus on Finnegans Wake neemt John Cage ons mee naar de dromen en visioenen van de beroemde experimentele roman Finnegans Wake van James Joyce. Voor Roaratorio vervaardigde Cage een poëtisch, fragmentarisch uittreksel van de roman. De compositie is een samensmelting van opnames en live muziek. Uit een 16-kanaals surround-soundopstelling klinken de stemmen van Cage en de Ierse zanger Joe Heaney, gemixt met geluiden die genoemd worden in de roman. Op het podium wordt Ierse volksmuziek gespeeld door vier Ierse musici. Bijzonder aan deze uitvoering in het Holland Festival is dat twee van de vier musici en de klankregisseur ook al meewerkten aan de wereldpremière. De anderen speelden bij latere uitvoeringen van Roaratorio samen met Cage.

programmaboek The Theatre of John Cage

Achtergrondinformatie

Honderd jaar na de geboorte van de Amerikaanse componist John Cage (1912-1992) organiseert het Holland Festival een weekend om deze grote muziekpionier te eren. Cage, beroemd om zijn introductie van de stilte (of nooit-echt-stilte) en het toeval in de hedendaagse compositiepraktijk, is de schepper van een groot en divers oeuvre, waaruit gedurende dit weekend in het Muziekgebouw aan ’t IJ onder de noemer The Theatre of John Cage enkele hoogtepunten en verborgen pareltjes zullen worden uitgevoerd.

Aan het begin van de avond vervolgt het muziekprogramma met Roaratorio: an Irish Circus on Finnegans Wake. In Cages denkwereld is Roaratorio geen compositie in de eigenlijke zin des woords, maar de realisátie van een compositie. En wel van__, __ __ Circus on __, in de toelichting geduid als ‘een middel om een boek in een performance te vertalen zonder behulp van acteurs’. Op de open plekken in de titel moeten daarbij de specificaties van het boek en de uitvoering worden gegeven. In dit geval Roaratorio, gebaseerd op Finnegans Wake van James Joyce, Cages lievelingsboek. Het werk is een amalgaam van opnames van een voorlezende Cage, een collage van geluiden die genoemd worden in Finnegans Wake en Ierse volksmuziek. Als hoorspel voor geluidsband, spreker en ‘Irish Folk musicians’ ging het op 22 oktober 1979 in première in de WDR-studio in Keulen. Bijzonder aan deze uitvoering in het Holland Festival is dat twee van de musici en de geluidstechnicus eveneens meewerkten aan de wereldpremière.

Biografie

John Cage (1912-1992) was een Amerikaanse avant-gardecomponist. Hij geldt als een van de grootste vernieuwers van de klassieke muziek in de twintigste eeuw. Aanvankelijk wilde hij schrijver worden. Aan de universiteit betoonde hij zich een getalenteerde student, maar in 1930 brak hij zijn studie af voor een reis van uiteindelijk achttien maanden naar Europa. Daar hield hij zich met allerlei vormen van kunst bezig; hij verdiepte zich in Griekse en gotische architectuur en begon te schilderen. Ook kwam hij in aanraking met de nieuwe muziek van Stravinsky en Hindemith en met de oude muziek van Bach, en begon hij te componeren. In 1933 studeerde hij in New York compositie bij Henry Cowell en Adolph Weiss, als voorbereiding op een studie bij Arnold Schönberg. Cage studeerde in Californië vervolgens twee jaar bij Schönberg, die hem later de enige interessante van zijn Amerikaanse studenten noemde: ‘Of course he’s not a composer, but he’s an inventor – of genius.’

Cage raakte gegrepen door moderne dans en doceerde aan dansopleidingen in Los Angeles en in Seattle, waar hij zijn latere levenspartner Merce Cunningham ontmoette. In zijn componeren werden ritmiek en klankkleur steeds belangrijker, en in 1940 vond hij de ‘prepared piano’ uit: hij stopte allerlei voorwerpen tussen de snaren van de piano om meer percussieve geluiden te kunnen voortbrengen. Een van zijn eerste werken voor dit instrument, Sonatas and interludes for prepared piano (1946-1948), werd goed ontvangen. Halverwege de jaren 40 maakte Cage een persoonlijke en professionele crisis door. Hij begon zich te verdiepen in Indiase muziek en filosofie en in het zenboeddhisme. In 1951 leerde hij de I Tjing of het ‘Boek der veranderingen’ kennen, een klassieke Chinese tekst die onder meer wordt gebruikt om voorspellingen mee te doen. Voor Cage werd de I Tjing zijn voornaamste gereedschap om toevalsoperaties en kansprocessen toe te passen bij het componeren. Een van de eerste resultaten van deze nieuwe methode was Music of Changes voor piano solo uit 1951. Het jaar daarop schreef hij het beroemde 4’33”, een werk waarin de uitvoerende gedurende de voorgeschreven tijd niets hoeft te doen en dat helemaal bestaat uit omgevingsgeluid. Ook maakte hij in deze periode een aantal van de vroegste elektroakoestische composities. De Europese tournee die hij halverwege de jaren 50 maakte zorgde voor een sensatie, omdat zijn ‘aleatorische’ (Lat. alea, ‘dobbelsteen’) benadering haaks op het in Europa heersende serialisme stond.

Vanaf de jaren 60 groeide Cages roem. Hij gaf talloze lezingen en publiceerde in 1961 Silence, het eerste van zijn zes boeken. Veel van zijn composities uit deze periode waren in feite happenings, die voor een belangrijk deel uit instructies voor de uitvoerenden bestonden. In de jaren 70 keerde hij terug naar volledig uitgeschreven partituren voor traditionele instrumenten en pikte de draad als beeldend kunstenaar weer op; ook ging hij zich bezighouden met improvisatie, onder andere in Child of Tree (1975). In de jaren 80 richtte Cage, wiens toevalsmuziek vrijwel altijd een theatrale kwaliteit had gehad, zich bovendien op opera, en uiteindelijk voltooide hij een serie van vijf Europera's. Cage stierf op 12 augustus 1992 nadat hij een dag eerder getroffen was door een beroerte.

CREDITS

speaker (tape)
John Cage
viool
Paddy Glackin
stem (tape)
Joe Heaney
bodhrán
Mel Mercier
fluit
Seamus Tansey
uilleann pipes (Ierse doedelzak)
Liam O’Flynn
productie-advies
Peter Behrendsen
klankregie
John David Fullemann
samenwerking
ACHT BRÜCKEN | Musik für Köln