Onorthodoxe muzikale mix geeft nieuw cachet aan de passiemuziek van Bach.

Passio-Compassio

Nederlandse première

mevlevi-derwisjen (Istanboel), Ensemble Sarband, Vladimir Ivanoff

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Muziek uit de Passies van Bach wordt vertolkt door een combinatie van oosterse instrumenten, een Duits strijkkwartet, twee jazz-saxofoons en Arabische zang, afgewisseld met traditionele Turkse muziek en vroegchristelijke liederen en begeleid door een vijftal dansende derwisjen. ‘Als het mogelijk was, zou Johann Sebastian Bach zich in zijn graf omdraaien, zich afstoffen en heel goed gaan kijken en luisteren,’ volgens The Business Times. Want wat Vladimir Ivanoff met zijn Ensemble Sarband neerzet, is een bijzonder geïnspireerde cross-over tussen Oost en West, een voorstelling die grenzen doet vervagen en zich richt op de universele passie van de mens en zijn compassie met de medemens. Zoals Mauricio Kagel het al eens zei: ‘Niet alle musici zullen in God geloven, maar wel in Bach.’

bekijk de video

 

Achtergrondinformatie

‘Touching the bounds of ecstasy.’ —Frankfurter Allgemeine Zeitung
‘It’s possible that not all musicians believe in God; but they all believe in Bach.’
– Mauricio Kagel

Een muzikale zoektocht in de sporen van J.S. Bach en de soefimystiek

Passio-Compassio is een avondvullend programma dat een onverwacht licht werpt op de muziek van Johann Sebastian Bach. Delen uit de Matthäus-Passion, de Johannes-Passion en het Weihnachtsoratorium worden gespeeld op oosterse instrumenten, zij aan zij met onder meer vroegchristelijke en traditionele Turkse liederen. Het programma is bedacht en gearrangeerd door de Bulgaarse componist en dirigent Vladimir Ivanoff en wordt uitgevoerd door zijn Ensemble Sarband, bijgestaan door het in cross-over gespecialiseerde Duitse Modern String Quartet en het kamerkoor Vocanima Köln. Een van de spectaculairste aspecten van het programma is de deelname van vijf dansende derwisjen uit Turkije. Passio-Compassio ging op 17 september 2010 in première in Bochum als onderdeel van de Ruhrtriënnale.

Vladimir Ivanoff, opgeleid als onder meer musicoloog en luitist, richtte in 1986 het Ensemble Sarband op. De naam betekent ‘verbinding’, en het ensemble streeft er dan ook naar om uiteenlopende culturen, mensen en tijdsgewrichten via muziek samen te brengen. Sarband is daar zelf een voorbeeld van, met leden uit onder meer Turkije, Irak, Libanon en Duitsland, waar het gevestigd is. Door een ‘derde oor’ te luisteren te leggen, weet het ensemble steeds verrassende verbanden hoorbaar te maken.
‘Misschien dat niet alle musici in God geloven, in Bach geloven ze allemaal.’ Dat schreef componist Mauricio Kagel in Bachjaar 1985 op een schets voor zijn Sankt-Bach-Passion. Ivanoff brengt onder dat motto een veelheid aan muzikale stijlen en invloeden bijeen rond de noten van de grote meester. In de programmatitel staat ‘passio’ voor lijden en hartstocht, ‘compassio’ voor mededogen. Tegelijkertijd refereert ‘passio’ aan de beroemde uit de muziekgeschiedenis torenende Passionen waarmee Bach in de eerste helft van de 18e eeuw het lijdensverhaal van Christus muzikale uitdrukking gaf. De Matthäus-Passion en de Johannes-Passion gelden nu als canonische manifestaties van het christelijke geloof, maar in de context van twee millennia christendom zijn ze betrekkelijk recent. In dit programma confronteert Sarband ze met vroegchristelijke gezangen in het Aramees, Jezus’ moedertaal.

Lijden is een universele ervaring, ongeacht religieuze of culturele achtergrond, aldus Ivanoff. Net als religie is kunst in staat om de spiraal van het lijden te doorbreken en ons bewustzijn te openen voor de situatie van de ander. Via kunst transformeert ‘passio’ in ‘compassio’. De christelijke benadering van deze transformatie heeft een pendant in het ritueel van de dansende derwisjen, dat de muziek omlijst. Derwisjen zijn soefimystici die de gelofte van armoede hebben afgelegd. Derwisjen van de Mevlevi-orde, opgericht in de Turkse stad Konya door volgelingen van de Perzische mysticus Roemi, proberen door een voortdurende ronddraaiende beweging in extase te raken om dichter bij God te komen. Hun ‘dans’ is in feite een vorm van gebed.

Met deze ongebruikelijke maar kleurrijke en zeer effectieve combinatie van Arabische musici, dansende derwisjen, jazzsaxofonisten en een strijkkwartet heeft Ivanoff een audiovisuele ervaring gecreëerd die geografische, temporele, religieuze en muzikale grenzen doet vervagen. Meer dan tweeënhalve eeuw na de dood van Bach krijgt het beroemde ‘Erbarme Dich’ uit de Matthäus-Passion bij monde van de Libanese zangeres Fadia el-Hage een onvermoede lading, en lijkt mededogen daadwerkelijk dichtbij.

Biografieën

Het Ensemble Sarband is een internationaal kamermuziekensemble. Het word sarband betekent ‘verbinding’; in de middenoosterse muziektheorie verwijst het naar de schakel tussen twee composities in een suite. Het ensemble werd in 1986 in München opgericht door de Bulgaar Vladimir Ivanoff, die toen aan de Universiteit van München college gaf over de historische uitvoeringspraktijk. Sarband heeft zich gespecialiseerd in de muzikale verhoudingen tussen Oost en West en tussen Judaïsme, Christendom en Islam. Het ensemble heeft een breed en uniek repertoire, waarvoor het inmiddels vele prijzen heeft ontvangen. Sarband heeft meer dan dertig cd’s uitgebracht en opgetreden op talloze internationale festivals. De brede oriëntatie blijkt ook uit de uiteenlopende samenwerkingsverbanden die het ensemble door de jaren heen is aangegaan, met onder meer de Berliner Philharmoniker, het Luzern Symfonieorkest, het RIAS Kammerchor, choreograaf Sidi Larbi Cherkaoui, de King’s Singers, Concerto Köln en Mystère des Voix Bulgares. Sarband stelt zich ten doel te laten zien dat muziek een medium is waarin wederzijds respect tot uitdrukking kan worden gebracht. Muziek, in de woorden van Sarband, als ‘eigentijds paradigma voor begrip en erkenning, een voorbeeld van vrede.’ Ensemble Sarband ontving zowel in 2003 als in 2006 een Echo-Klassik CD Award. In 2008 kregen Sarband en artistiek leider Vladimir Ivanoff de Duitse Weltmusikpreis.

Vladimir Ivanoff is geboren in Bulgarije. Hij studeerde muziekwetenschap, kunstgeschiedenis en theaterwetenschap in München, en renaissanceluit aan de Musikhochschule in Karlsruhe en aan de Schola Cantorum Basiliensis. Met een beurs van de Deutsche Forschungsgemeinschaft deed hij in Venetië vervolgens postdoctoraal onderzoek naar muzikale uitwisseling tussen Oost en West. Sinds 1985 heeft hij gedoceerd aan een reeks universiteiten, lezingen gegeven op congressen en gepubliceerd in vaktijdschriften. In hoedanigheid van cd-producer, muzikaal leider, componist en arrangeur heeft hij met een groot scala van musici gewerkt, onder wie het Mystère des Voix Bulgares, Concerto Köln, The King’s Singers en de Berliner Philharmoniker. Als muzikaal leider van het interculturele ensemble Sarband, in 1986 door hem opgericht in München, heeft Ivanoff over de hele wereld concerten verzorgd en vele cd’s uitgebracht. In 1994 was Ivanoff genomineerd voor twee Grammy Awards. Met Ensemble Sarband ontving hij zowel in 2003 als in 2006 een Echo-Klassik CD Award. In 2007 kreeg hij de Premio Mousiké van de Italiaanse regio Puglia voor het verspreiden van oude muziek in de landen aan de Middellandse Zee. In 2008 kreeg hij samen met Sarband de Duitse Weltmusikpreis.

Fadia el-Hage is een Libanese alt. Ze begon haar muziekcarrière als veertienjarige in de ensembles van enkele grootheden uit de Midden-Oosterse muziek, de gebroeders Rahbani en de legendarische Fairouz, die verleden jaar nog het Holland Festival afsloot. Fadia el-Hage werkte ook als actrice in Libanese televisie- en filmproducties. In 1984 behaalde ze aan de Universiteit van Libanon een graad in de psychologie. Vervolgens emigreerde ze naar Duitsland, waar ze zang studeerde aan het Richard-Strauss-Konservatorium in München en in 1990 haar diploma behaalde. Sinds 1990 heeft zij opgetreden als solist in onder meer de ensembles Sarband, Vox en L’Orient Imaginaire. In 1994 keerde ze terug naar Libanon, waar ze tijdens het Festival van Baalbeck in 1998 een concert gaf dat haar definitieve doorbraak betekende. Sindsdien wordt ze beschouwd als een van de belangrijkste zangers van de Arabische wereld. Haar repertoire omvat zowel klassieke Arabische muziek, middeleeuwse Europese muziek als eigentijdse muziek.

CREDITS

muziek
Johann Sebastian Bach
muzikale leiding
Vladimir Ivanoff
programma-ontwerp
Vladimir Ivanoff
arrangementen
Vladimir Ivanoff
uitvoering
Ensemble Sarband
Fadia el-Hage
Mustafa Dogan Dikmen
Adnan Schanan
Celaleddin Biçer
Mohammed Ali A. Hashim
Ahmet Kadri Rizeli
Till Martin
Hugo Siegmeth
Salah Eddin Maraqa
Angelika Moths
Vladimir Ivanoff
mevlevi-derwisjen (Istanboel)
uitvoering
Modern String Quartet
Jörg Widmoser
Winfried Zrenner
Andreas Höricht
Jost-H. Hecker
vocaal ensemble
Vocanima Köln
tekstprojectie
Judith Haug
in opdracht van
RuhrTriennale
mede mogelijk gemaakt door
The Brook Foundationa

DEZE VOORSTELLING IS MEDE MOGELIJK GEMAAKT DOOR