Phlegra en een wereldpremière op de openingsdag van het Xenakisweekend.

Xenakis 1234 - Phlegra

Asko|Schönberg, Residentie Orkest, Slagwerk Den Haag

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Een van de speerpunten van het Holland Festival 2011 is een uitgebreid programmaonderdeel gewijd aan componist en architect Iannis Xenakis, bestaande uit vier concerten op 4 en 5 juni en de tentoonstelling Iannis Xenakis: Composer, Architect, Visionary.

Het muzikale gedeelte van programma begint op zaterdagmiddag 4 juni met Phlegra uit 1975 van Xenakis, uitgevoerd door Asko|Schönberg onder leiding van Reinbert de Leeuw. Phlegra is genoemd naar de plaats waar de veldslag tussen de Titanen en de Olympische goden plaatsvond; met zijn vrolijke, kleurrijke karakter mag het werk uitzonderlijk heten in het oeuvre van Xenakis. Verder staan er nog twee werken op het programma van twee componisten die dit jaar op het Holland Festival speciale aandacht krijgen: het celloconcert Versuchung uit 2009 van de Duitse componist Wolfgang Rihm met celliste Sonia Wieder-Atherton en de wereldpremière van het orkestwerk No 46 van de Engels-Nederlandse componist en trombonist Richard Ayres (1965), door het Residentie Orkest onder leiding van Reinbert de Leeuw.

Om 18.00 uur vindt een gratis toegankelijk concert plaats door Slagwerk Den Haag in de entreehal van het Muziekgebouw aan ’t IJ. Uitgevoerd wordt Xenakis' compositie Peaux, Métaux.

bekijk de video

fotocredits:  Iannis Xenakis in his studio, Paris, c. early 1960s. Archival exhibition print 35 x 35 inches © Adelmann, Collection of Françoise Xenakis

Biografieën

De van oorsprong Griekse Iannis Xenakis (1922-2001), die in 1965 Frans staatsburger werd, geldt als een van de meest exacte van de modernistische componisten die na de Tweede Wereldoorlog furore maakte. Hij ontwikkelde al op jonge leeftijd belangstelling voor Griekse en Byzantijnse kerkmuziek, maar studeerde tussen 1940 en 1947 voor ingenieur en architect. Gedurende de Tweede Wereldoorlog maakte hij deel uit van het verzet tegen de Duitse bezetting en werd in 1945 in het gezicht verwond, gearresteerd en ter dood veroordeeld. Op het verwijt dat zijn muziek kil zou zijn heeft Xenakis eens gezegd dat in al zijn werken zijn ervaringen met het Griekse verzet zijn terechtgekomen. In 1947 emigreerde hij naar Frankrijk, waar hij werkte als assistent van de beroemde architect Le Corbusier; hij was onder meer betrokken bij het ontwerp voor het Philips-Paviljoen op de Wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel. Begin jaren 50 studeerde hij tegelijkertijd aan het Parijse Conservatoire, bij componisten als Arthur Honegger, Darius Milhaud en Olivier Messiaen. In zijn componeren bewoog hij zich in hoog tempo van het serialisme naar aleatoriek en componeermethoden die leunden op statistische analyses van muzikaal materiaal. Zelf sprak Xenakis vaak over zijn muziek in termen van ‘stochastiek’: deze muziek wordt niet door willekeur bepaald, maar laat uit de vele mogelijkheden een van de meest waarschijnlijke tot klinken komen. De première van Metastasis bij de Donaueschinger Musiktage in 1955 betekende zijn doorbraak naar de internationale top van de nieuwe muziek. Aan de Parijse École pratique des hautes études stichtte en leidde hij de interdisciplinaire werkgroep Équipe de Mathématique et d’Automatique Musicales. Vanaf 1972 doceerde hij ook aan de Sorbonne. Samen met Pierre Boulez richtte hij in Parijs het IRCAM op, maar trok zich later uit het instituut terug.

Wolfgang Rihm (1952) is een Duitse componist en pedagoog. In 1972 behaalde hij zowel zijn middelbare schooldiploma als zijn conservatoriumdiploma’s voor muziektheorie en compositie. De première van zijn vroege werk vroege werk Morphonie tijdens het Donaueschingen Festival plaatste hem in 1974 gelijk in de voorste gelederen van de Europese muziekwereld. Rihms vroege werk, waarin hedendaagse technieken verweven zijn met het expressionisme van Mahler en Schönberg, werd gezien als een opstand tegen de avant-gardegeneratie van Karlheinz Stockhausen (bij wie hij in 1972–73 studeerde) en Pierre Boulez. Rihm is een veelschrijver, met honderden voltooide composities, waarvan een groot deel nog niet commercieel opgenomen is. Tot zijn belangwekkendste werken behoren onder andere de twaalf strijkkwartetten, de opera's Die Hamletmaschine (1983-1986, op tekst van Heiner Müller) en Die Eroberung von Mexico (1987-1991, gebaseerd op teksten van Antonin Artaud), meer dan twintig liedcycli, het oratorium Deus Passus (1996), het kamermuziekwerk Jagden und Formen (1995-2001, de versie uit 2008 is dit jaar tijdens het Holland Festival te horen in Sasha Waltz gelijknamige dansstuk) en een serie gerelateerde orkestwerken onder de titel Vers une symphonie fleuve. Rihm staat aan het hoofd van het Instituut voor Moderne Muziek van het conservatorium in Karlsruhe en was componist in residence bij de festivals van Lucerne en Salzburg. In 2001 werd hij in Frankrijk benoemd tot ‘Officier dans l’Ordre des Arts et des Lettres’. In 2009 vond de wereldpremière van zijn monodrama Proserpina plaats in het Rokoko Theater in Schwetzingen en in 2010 die van zijn opera Dionysos (in regie van Pierre Audi) tijdens het Salzburg Festival. Datzelfde jaar werd hem tijdens de Biënnale van Venetië de Gouden Leeuw voor zijn levenswerk was componist toegekend. Tot de andere prestigieuze prijzen die Rihm heeft ontvangen behoren de Bach Prijs van de stad Hamburg (2000) en de Ernst von Siemens Muziek prijs (2003).

Richard Ayres (Camelford, Cornwall, 1965) is een Britse componist die sinds 1989 in Nederland woont en werkt. Ayres studeerde compositie, elektronische muziek en trombone aan de Huddersfield Polytechnic. Hij verhuisde naar Nederland en behaalde een postdoctoraal certificaat in compositie aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag bij Louis Andriessen. Sinds 2004 is Ayres verbonden aan het Koninklijk Conservatorium als docent compositie. Sinds zijn afstuderen componeert Ayres in opdracht van vele ensembles en orkesten, waaronder Asko|Schönberg, Ensemble MAE, London Sinfonietta en Klangforum Wien. Ayres heeft sinds een aantal jaar ook buiten Nederland een reputatie opgebouwd. The Cricket Recovers werd in zijn geboorteland Engeland lovend ontvangen door pers en publiek.
Ayres’ muziek kenmerkt zich door een gevoel voor theatraliteit en narrativiteit. Volgens Charlotte Higgins van de Britse krant The Guardian is Ayres’ muziek doordrenkt van drama, als ‘theater zonder tekst’. Volgens biograaf Christopher Fox probeert Ayres muzikale narratieven zo vorm te geven dat hij zijn publiek directer bij de muziek betrekt. Ayres zelf zegt dat hij met zijn muziek de afstand wil verkleinen tussen wat we buiten op straat horen en de compositie, de wereld van illusie die we creëren. Hij wil zijn muziek menselijk houden en is geen liefhebber van gladde perfectie. Eén van de ideeën waar Ayres steeds op terug komt, is volgens critica Higgins dat van de menselijke tekortkomingen. In dat licht bezien moet Ayres zich bij het componeren van The Cricket Recovers als een vis in het water hebben gevoeld. Voor The Cricket Recovers won Ayres’ de prestigieuze South Bank Show Award voor Beste Opera. Eerdere onderscheidingen die Ayres ontving zijn de Matthijs Vermeulen Prijs, de Internationale Gaudeamus Prijs en een Aanbeveling in het Unesco Rostrum van Componisten. Richard Ayres schreef in opdracht van het internationaal gerenommeerde ensemble Slagwerk Den Haag een werk dat zijn wereldpremière had tijdens het Holland Festival 2010.

Sonia Wieder-Atherton is een Franse celliste. Zij studeerde aan het Conservatoire National de Paris bij Maurice Gendron en volgde tevens enkele tutorials bij Mstislav Rostropovitch. Na het behalen van haar diploma vertrok ze naar Moskou, waar ze haar studie gedurende twee jaar voortzetten aan het Tsjaikovski Conservatorium bij Natalia Chakhovskkaia. Bij haar terugkeer in Parijs werd ze een laureaat van het Rostropovitch Concours. Als soliste heeft ze opgetreden met onder meer Orchestre de Paris, Orchestre National de France, Belgische Nationaal Orkest, Luik Philharmonisch Orkest, Israëlisch Philharmonisch Orkest, Gulbenkian Orkest Lissabon, Luxemburg Philharmonisch Orkest, NDR Orkest Hannover, REMIX Ensemble en Les Siècles. Componisten als Pascal Dusapin, Georges Aperghis en Wolfgang Rihm hebben composities voor haar geschreven. Ze treedt veelvuldig op met de pianisten Imogen Cooper, Elisabeth Leonskaja, Laurent Cabasso, Georges Pludermacher en Bruno Fontaine. Zij heeft talloze albums uitgebracht met werk van uiteenlopende componisten als Monteverdi, Schubert, Ravel, Bartók, Sjostakovitsj en Dusapin. De onlangs heruitgegeven cd Chants Juifs voor piano en cello geldt als een klassieker. Haar projecten, waarvan ze tevens de enscenering en vormgeving coördineert, heeft ze uitgevoerd in Franse huizen en festivals als Opéra Comique, Cité de la Musique, Theâtre de la Ville, Musica in Strasbourg, Printemps de Bourges; en internationaal in het Bath Music Festival en het Cheltenham Festival in Engeland, het Houston Festival en het Crossing the Line Festival in de Verenigde Staten, de Opera van Dortmund, en het Spoleto Festival in Italië. Onlangs heeft zij het Niguna Ensemble opgericht, waarmee ze haar eigen projecten ten uitvoering brengt. In 1999 kende de Académie des Beaux-Arts Wieder-Atherton de Grand Prix Del Duca toe. Het televisiekanaal Arte heeft verschillende programma's in de Maestro-serie aan haar gewijd.

Asko│Schönberg, het verenigde Asko Ensemble en Schönberg Ensemble, is een flexibele groep musici die in elke gewenste grootte alle muziek van de twintigste en eenentwintigste eeuw kan spelen. Muziek van de grote gevestigde namen zoals György Ligeti, György Kurtág, Karlheinz Stockhausen, Mauricio Kagel, Louis Andriessen die uit de muziekgeschiedenis niet meer zijn weg te denken. Maar ook muziek van de jongere generatie zoals Michel van der Aa, Martijn Padding, Julian Anderson en van de allerjongste componisten muziek waarvan de inkt nog nat is.
Dit alles in de eigen series Tijdgenoten in Het Concertgebouw en de Donderdagavondserie-PROMS in het Muziekgebouw aan 't IJ in Amsterdam, als gast in een gerenommeerde serie als de ZaterdagMatinee, bij het Holland Festival of de Nederlandse Opera. Naast dirigent Reinbert de Leeuw werkt Asko|Schönberg geregeld met gastdirigenten als Oliver Knussen, Stefan Asbury, Emilio Pomárico, Peter Eótvös en Peter Rundel. Het ensemble is ook buiten Nederland veel te horen. Jaarlijks wordt het ensemble uitgenodigd door het Festival Sacrum Profanum in Krakau en het Festival d'Automne à Paris. In 2008 was het te gast bij het Melbourne International Arts Festival en in 2010 speelde Asko|Schönberg in prestigieuze concertzalen als Walt Disney Concert Hall (Los Angeles), Carnegie Hall (New York) en Barbican Centre (Londen). Ook het jongste publiek wordt niet vergeten: educatieve projecten voor zevenjarigen, compositieprojecten voor middelbare scholieren in de eindexamenklas en samenwerking met de compositieafdelingen van conservatoria. En sinds kort de György Ligeti Academy voor masterstudenten van de conservatoria die zich in het eigentijdse repertoire willen bekwamen. Dit alles met een gedreven groep veelzijdige musici en vele gastdirigenten en solisten uit binnen- en buitenland.

Sinds zijn eerste concert in 1904 heeft het Residentie Orkest zich ontwikkeld tot een van de grote, gerenommeerde symfonieorkesten van Nederland. In de beginjaren stond het Residentie Orkest onder leiding van oprichter dr. Henri Viotta. Al snel was het orkest een pleisterplaats voor componisten als Richard Strauss, Igor Stravinsky, Max Reger, Maurice Ravel, Paul Hindemith en Vincent d’Indy. Als gastdirigenten traden onder anderen Arturo Toscanini, Bruno Walter, Leonard Bernstein en Hans Knappertsbusch op. Na de Tweede Wereldoorlog werd Willem van Otterloo aangesteld. Hij was chef-dirigent van het Residentie Orkest van 1949 tot 1973 en bouwde een bijzondere reputatie op door de hoge speelkwaliteit te koppelen aan een avontuurlijke programmering. Na Van Otterloo voerden achtereenvolgens Jean Martinon, Ferdinand Leitner, Hans Vonk, Evgenii Svetlanov en Jaap van Zweden het orkest aan als chef-dirigent.
In september 2005 trad Neeme Järvi aan als chef-dirigent van het Residentie Orkest. De in Estland geboren maestro heeft een indrukwekkende staat van dienst en een discografie van meer dan 440 cd-opnamen. Hij is eredirigent van het Royal Scottish National Orchestra en het Symfonieorkest van Göteborg en ere gastdirigent van het Japan Philharmonic Orchestra. Tot en met seizoen 2008-2009 was hij verbonden als chef-dirigent en music director aan het New Jersey Symphony Orchestra. Hij ontving een eredoctoraat aan de muziekacademie in Talinn en werd onderscheiden met academische eretitels van de Wayne State University van Detroit, de Universiteit van Aberdeen, de Zweedse Muziekacademie en de Universiteit van Michigan.
Het Residentie Orkest bewijst dat symfonische muziek ook in de 21e eeuw nog altijd de kracht en schoonheid bevat om een groot publiek te ontroeren. Het Residentie Orkest wordt gerekend tot de beste orkesten van Europa en is daarmee een boegbeeld voor Den Haag als internationale stad van recht, vrede en cultuur. Het orkest verzorgt concertseries en projecten in zijn thuishaven de Dr Anton Philipszaal en is te horen op diverse grote podia in binnen- en buitenland. Daarnaast geeft het orkest (openlucht)concerten in de stad Den Haag, zoals het Nieuwjaarsconcert en het Zuiderparkconcert. Jaarlijks terugkerende hoogtepunten zijn onder andere het Hofvijverconcert tijdens het Haagse Festival Classique en de begeleiding van operaproducties van De Nederlandse Opera. In 2008 ontving het Residentie Orkest lovende kritieken voor Messiaens zelden uitgevoerde opera Saint François d’Assise. In 2009 werd het Residentie Orkest enthousiast onthaald tijdens een negendaagse tournee door China waar concerten werden gegeven in Xiamen, Shanghai en Beijing.
Het Residentie Orkest zet zich sterk in voor klassieke muziekeducatie. Het orkest heeft daartoe een educatieprogramma ontwikkeld voor alle leeftijden. De concertbezoekers worden bediend met inleidingen op de programma’s en luistercursussen. De jonge muziekliefhebbers kunnen speciale workshops volgen bij de zondagmatinees. Voor amateurmuzikanten worden masterclasses en orkestweekenden georganiseerd waarbij zij respectievelijk les krijgen van en meespelen met professionele musici uit het orkest. Voor het onderwijs zijn speciale activiteiten ontwikkeld voor basisscholen en het voortgezet onderwijs. Van schoolconcerten en repetitiebezoeken tot een nascholingscursus voor leerkrachten en een intensief driejarig muziekonderwijstraject voor Haagse basisscholen. Zo draagt het orkest bij aan het vergroten van de kennis over klassieke muziek.

CREDITS

muziek
Iannis Xenakis
muziek
Wolfgang Rihm
muziek
Richard Ayres
muzikale leiding
Reinbert de Leeuw
uitgevoerd door
Asko|Schönberg
uitgevoerd door
Residentie Orkest
productie
Holland Festival
uitgevoerd door
Slagwerk Den Haag