De verzen van Hafiz voeren ons naar de andere wereld.

Tongue of the Invisible

Wereldpremière

Liza Lim, Uri Caine, musikFabrik

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

De Australische componiste Liza Lim schreef dit werk voor improvisator, bariton en een ensemble van zestien musici op basis van de klassiek-Perzische teksten van Hafiz, de 14e-eeuwse soefidichter en mysticus. In Hafiz’ verzen lopen het wereldse en het mystieke op subtiele wijze door elkaar heen, waardoor een vorm van transcendentie wordt bereikt. Een veelgebruikte metafoor in dit streven naar verlichting is de taveerne als plek waar het hart, voorgesteld als kelk, met wijn wordt gevuld en één wordt met God. In Tongue of the Invisible wordt die plek ingenomen door de concertzaal en zullen muzikale compositie en improvisatie de luisteraar naar hogere sferen voeren.

Achtergrondinformatie

Tongue of the Invisible is een werk voor improvisator, bariton en een ensemble van zestien musici, in opdracht van het Holland Festival en het ensemble musikFabrik geschreven door de Australische componiste Liza Lim, in samenwerking met de Amerikaanse pianist Uri Caine. De teksten zijn van Jonathan Holmes op basis van het werk van de soefi-dichter Hafiz, die in het Midden-Oosten bekendstaat als de ‘tong van het onzichtbare’. Tongue of the Invisible wordt uitgevoerd door Uri Caine in de rol van improviserend musicus, de Engelse bariton Omar Ebrahim en leden van de musikFabrik onder leiding van dirigent André de Ridder. Het werk duurt ongeveer drie kwartier met een inleiding van een kwartier.

Componiste Liza Lim (1966) staat bekend om haar energetische en kleurrijke muziek, waarin zowel modernistische abstractie een plek heeft, als een meer rituele benadering. Terugkerende thema's in haar werk zijn onderzoek naar het oversteken van culturele grenzen, en naar de extatische transformatie.Uri Caine (1956) is een Amerikaanse pianist en componist die zowel in de klassieke muziek als in de jazzmuziek werkzaam is. Hij staat bekend om het gemak waarmee hij schijnbaar onverenigbare muzieken weet samen te brengen, vaak in uitgesponnen en van grote verbeeldingskracht getuigen de improvisaties.

Tongue of the Invisible is gebaseerd op teksten van de beroemde veertiende-eeuwse soefi-mysticus en dichter Hafiz. In het soefi-gedachtegoed speelt de verschuiving van het perspectief tussen ‘zelf’, ‘wereld’ en ‘het andere’ een belangrijke rol. Die verschuiving wordt gezien als een vorm van transcendentie en uitgedrukt in rituele kunstvormen van poëzie, muziek en dans. Het lichaam dient in dit ritueel als mediator tussen het goddelijke, het zelf en de wereld, een rol die zichtbaar wordt, bijvoorbeeld, in het ritme van verwijdering en eenwording in de werveldans sema. Een ander voorbeeld van deze perspectiefwisseling is het gebruik van wereldse metaforen, zoals het drinken van verboden wijn, voor het bereiken van een religieuze staat van bewustzijn. In deze veelvuldig toegepaste metafoor speelt de taveerne een figuurlijke rol, als de plaats waar het hart, voorgesteld als een kelk, de liefde van God ontvangt in de vorm van wijn. De roes die hierop volgt is de bedwelming door de Eenwording met God. In Tongue of the Invisible wordt de concertzaal voorgesteld als een taveerne, een ontmoetingsplaats tussen deze wereld en ‘het andere.’

Librettist Jonathan Holmes heeft een vertaling gemaakt uit het werk van Hafiz, waarbij hij gebruikmaakte van zowel Perzische als Engelse bronnen. In het originele Perzisch van deze gedichten bestaan verschillende betekenissen naast elkaar: de taal kan als het ware voortdurend heen en weer springen tussen verschillende begripsniveaus. Deze meerduidigheid stelt de vertaler voor allerlei problemen, en Holmes heeft daarom het proces van vertaling opgenomen in de vorm van de tekst: in plaats van de meerduidigheid van het origineel te reduceren tot een gemiddelde, heeft hij in zijn teksten voor de voorstelling verschillende betekenislagen naast elkaar laten bestaan. De verzen van Hafiz zijn opgenomen in een matrix van 7 x 7 verzen, waardoorheen de lezer of luisteraar verschillende mogelijke routes kan volgen.

Analoog met het belang van de gelaagdheid en de perspectiefwisseling in het soefi-ritueel, is Tongue of the Invisible vormgegeven als een narratief van vaste en open betekenissen, van compositie en improvisatie. Zoals de meerduidigheid van Hafiz' poëzie is opgenomen in het libretto van Holmes, zo bewandelen de improvisaties van de musici paden van alternatieve betekenis in dialoog met de partituur van Lim.

Biografieën

Liza Lim werd geboren in Perth in 1966. Zij kreeg een westers getinte muzikale opvoeding alhoewel ze Chinese wortels heeft en haar kindertijd doorbracht in Brunei. In Melbourne studeerde ze compositie bij Richard David Hames en door hem kwam ze in contact met de composities van Brian Ferneyhough. Vooral zijn vroege werk oefenden op haar een grote aantrekkingskracht uit omwille van ceremonieel karakter, de rituelen en magie. Deze fascinatie uitte zich in 1993 in Orestei, een opera in zeven bedrijven naar Aeschylos. Het ensemble Elision creëerde het stuk. Orestei gaf de componiste een internationaal elan. Sindsdien kreeg ze verschillende opdrachten en werkte ze samen met het Arditti String Quartet, het Ensemble Modern en het Ensemble Intercontemporain. Verder werkte Liza Lim met artiesten als Domenico de Clario en Judith Wright aan verschillende installaties met improvisatie en videoprojectie. Haar recente werk sluit meer en meer aan bij haar Aziatische achtergrond. Tot haar composities behoren onder meer City of falling angels voor tien percussionisten (2006), The Compass voor orkest (2006) en de kameropera The Navigator (2009).

Uri Caine (Philadelphia, 8 juni 1956) is een Amerikaanse pianist en componist. Hij is zowel in de klassieke muziek als in de jazz werkzaam en staat bekend om zijn improvisaties en eigenzinnige interpretaties van klassieke werken. Caine studeerde vanaf zijn twaalfde piano bij de Franse jazzpianist Bernard Peiffer en later compositie aan de Universiteit van Pennsylvania bij onder anderen George Crumb. Zijn aan Gustav Mahler gewijde jazzalbum uit 1997 ontving een prijs van de German Mahler Society. Caine nam ook cd’s op met met bewerkingen van Bachs Goldbergvariaties, Beethovens Diabelli Variaties en composities van Wagner en Mozart. Zijn bewerking van de Diabelli Variaties voerde hij uit met onder meer Cleveland Orchestra, Kamerorkest Moskou, het Canadese CBC Orchestra en het Zweeds Kamerorkest. In september 2003 was Caine muzikaal leider van de Venetië Biënnale en van 2006 tot 2009 was hij ‘composer in residence’ bij het Los Angeles Chamber Orchestra. In 2009 werd hij genomineerd voor een Grammy Award voor The Othello Syndrome. Als componist heeft Caine opdrachten ontvangen van onder meer Wiener Volksoper, Seattle Chamber Players, Beaux Arts Trio, het Kamerorkest Basel, Concerto Köln en American Composers Orchestra. Zijn meest recente cd is 12 Caprices uit 2010, waarop hij samenwerkt met het Arditti Quartet. Als jazzpianist speelde Caine in bands met onder anderen Philly Joe Jones, Hank Mobley, Johnny Coles, Grover Washington, Don Byron, Dave Douglas, John Zorn en Woody Herman. Hij heeft opgetreden op jazzfestivals als het North Sea Jazz Festival en het Montreal Jazz Festival en op festivals voor klassieke muziek als die van Salzburg, München, het Holland Festival en het Lincoln Center.

musikFabrik is een in Keulen gevestigd ensemble voor eigentijdse muziek dat beschouwd wordt als een van de toonaangevende groepen op dit vlak. musikFabrik werd opgericht in 1990 en debuteerde in april 1991 onder de naam Ensemble Neue Musik Nordrhein-Westfalen tijdens de Wittener Tage für neue Kammermusik. Bijzonder is dat het ensemble sinds 1997 geen leider meer heeft, maar functioneert volgens basisdemocratische principes. De missie van musikFabrik is het realiseren van onbekende en nieuwe composities, waarvoor in veel gevallen de opdracht door het ensemble is uitgevaardigd. Deze werken worden niet slechts geïnterpreteerd, maar door de musici van het ensemble in nauwe samenwerking met dirigenten en vooral componisten verder ontwikkeld en bewerkt. In haar relatief korte bestaan heeft musikFabrik dan ook hechte samenwerkingsverbanden met leidende figuren uit de wereld van de eigentijdse muziek opgebouwd, zoals met Louis Andriessen, Stefan Asbury, Richard Ayres, Sir Harrison Birtwistle, Péter Eötvös, Vinko Globokar, Heiner Goebbels, Toshio Hosokawa, Nicolaus A. Huber, Mauricio Kagel, Helmut Lachenmann, Klaus Lang, Diego Masson, Martin Matalon, Zsolt Nagy, Emmanuel Nunes, Henri Pousseur, Wolfgang Rihm, Rebecca Saunders, Karlheinz Stockhausen, Sasha Waltz, James Wood en Hans Zender, onder vele anderen. Het ensemble presenteert zijn repertoire in tachtig tot honderd concerten per jaar in Duitsland en in de rest van de wereld, waarbij het de traditionele concertsituatie uitbreidt met elektronica, dans, theater, film en literatuur en dikwijls experimenteert met nieuwe vormen van overdracht, bijvoorbeeld in een mengvorm tussen lezing, discussie en concert. Bij de WDR heeft musikFabrik een eigen serie met wereldpremières. Sinds de zomer van 2008 heeft het ensemble zijn onderkomen in het KOMED-gebouw op het MediaPark in Keulen.                           

CREDITS

muziek
Liza Lim
tekst
Jonathan Holmes
dirigent
André de Ridder
piano
Uri Caine
bariton
Omar Ebrahim
uitvoering
musikFabrik
in opdracht van
Holland Festival
in opdracht van
musikFabrik