Zaha Hadid Architects Paviljoen: bezichtiging met lezing

Maarten Kloos, Linda Vlassenrood

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

De Britse architecte Zaha Hadid creëerde de perfecte ruimte voor solo’s van Johann Sebastian Bach. Zij ontwierp een open paviljoen dat in een bestaande ruimte wordt geplaatst, een gespannen wit doek dat de luisteraar zogezegd zacht inpakt in een vloeiende spiraal van bollende zeilen.Tijdens het Holland Festival staat het paviljoen in de Gashouder op het terrein van de Westergasfabriek van 5 tot en met 19 juni. Het festival presenteert een veelzijdig muziekprogramma in het paviljoen. Daarnaast  zijn er op 6 en 13 juni bezichtigingen in combinatie met een lezing.

6 juni: Maarten Kloos
In zijn lezing zal hij Maarten Kloos, architect en directeur van Architectuur Centrum Amsterdam (Arcam), ingaan op de relatie tussen de architectonische ruimte en geluid/akoestiek.

13 juni: Linda Vlassenrood
Linda Vlassenrood, architectuurhistoricus en hoofd Presentatie van het Nederlands Architectuurinstituut (NAï), geeft een lezing waarin ze nader in zal gaan op het werk van architecte Zaha Hadid.

Achtergrondinformatie

De Britse architecte Zaha Hadid heeft een bijzondere concertruimte ontworpen, speciaal voor uitvoeringen van de solowerken van J.S. Bach. Het gaat om een soort paviljoen dat in een bestaande zaal wordt opgesteld. Hadid ontwierp dit paviljoen op uitnodiging van het Manchester International Festival, waar het in de zomer van 2009 voor het eerst te bewonderen viel. Toen stond de installatie opgesteld in de tentoonstellingsruimte op de bovenste verdieping van de Manchester Art Gallery en werden de werken van Bach gespeeld door verschillende internationaal gerenommeerde musici, onder wie cellist Jean-Guihen Queyras, die tijdens het Holland Festival 2010 opnieuw de cellosuites in het paviljoen ten gehore zal brengen. Tijdens het festival staat het paviljoen in de Gashouder op het terrein van de Westergasfabriek. Het paviljoen is bedacht als een hedendaagse variant van de salons waarin de dikwijls complexe muziek van Bach in de achttiende eeuw voor het eerst gespeeld werd: een intieme ruimte voor een klein publiek; per avond is er slechts voor 192 gelukkigen een zitplaats.

Het paviljoen wordt gevormd door een volumineus lint dat vanuit een hoek van de zaal omlaag wervelt, als een ruimtelijk en visueel antwoord op de ingenieuze verhoudingen van de harmonieën van Bach. Het lint zwenkt boven de uitvoerende, stort als een waterval naar de vloer en kronkelt zich in een paar slagen om het publiek. Net als de muziek waarvoor het bedoeld is, is het paviljoen dus niet statisch maar steeds in beweging; en net als bij die solomuziek het geval is, suggereert een enkel lint hier een polyfonie van ruimtelijk vormen. De oorspronkelijke doos van de zaal wordt op deze manier opgedeeld en geboetseerd, zodat er verschillende ademende ruimtes ontstaan die elkaar doorkruisen en in elkaar overvloeien. Het lint is vervaardigd van het sterke en rekbare Lycra, gespannen over een stalen frame; het kan tegelijkertijd worden waargenomen als een sculptuur die zweeft in een zaal, en als een tijdelijke architectuur die de luisteraar uitnodigt binnen te treden. ‘Het is haast alsof je je in een cocon bevindt,’ zei Hadid over haar creatie in een interview met de Guardian. Veel meer dan het geval is in een standaard, rechthoekige concertzaal wordt de luisteraar omgeven of zelfs ingepakt door de hem omringende ruimte – ‘maar op een zachte manier.’

De akoestiek van een ruimte waarin muziek ten gehore wordt gebracht is van groot belang: het geluid mag niet te veel galmen, maar het moet ook niet te droog klinken. Een belangrijk onderdeel van het ontwerpproces was dan ook het onderzoek naar de verschillende mogelijke vormen van de installatie en naar de materialen die zouden worden gebruikt. De ontwerpers van Zaha Hadid Architects ontwikkelden geavanceerde modellen van de verschillende mogelijkheden en combinaties; die modellen werden vervolgens uitgebreid getest door de akoestici Mark Howarth and Michael Whitcroft van het gespecialiseerde adviesbureau Sandy Brown Associates. De uiteindelijke installatie maakt gebruik van zeer lichte synthetische stof, ondersteund door een lichtgewicht metalen raamwerk. De vloeiende, sensuele vorm van de installatie verspreidt het geluid op een gelijkmatige wijze over de ruimte en voorkomt ongewenste reflecties of echo's. Met behulp van speciale panelen die in de stof van de installatie verborgen zijn, wordt het geluid direct en helder weerkaatst naar de uitvoerenden en het publiek, zonder afbreuk te doen aan de warme nagalm van de ruimte.

Biografieën

Zaha Hadid is een Engelse architecte van Iraakse komaf. Tot haar bekendste gerealiseerde ontwerpen behoren de Mind Zone van het Millennium Dome in Londen (1999), Ski Jump in Innsbruck (2002) en het Contemporary Arts Centre in Cincinnati (2003). In 1972 begon zij haar studie aan de Architectural Association in Londen, die ze in 1977 afsloot met de Diplomaprijs. Daarna werd ze een partner van het Office for Metropolitan Architecture en doceerde zelf aan de Architectural Association, waar ze tot 1987 haar eigen studio leidde. Sindsdien heeft ze de Kenzo Tange leerstoel aan de Graduate School of Design van Harvard bekleed, en de Sullivan leerstoel aan de School of Architecture van de University of Illinois, Chicago. Daarnaast vervulde ze gastdocentschappen aan de Hochschule für Bildende Künste in Hamburg, de Knolton School of Architecture, Ohio en de Masters Studio van Columbia University, New York. In 2004 was zij Eero Saarinen Visiting Professor of Architectural Design aan Yale University. Tegenwoordig is zij hoogleraar aan de Universiteit voor Toegepaste Kunsten in Wenen.
Hadid is benoemd tot Honorary Member of the American Academy of Arts and Letters, tot Fellow of the American Institute of Architecture, en in 2002 tot Commander of the British Empire. Verschillende belangrijke festivals en musea hebben tentoonstellingen gewijd aan haar tekeningen en schilderijen, zoals het Guggenheim in New York, het MoMA in New York, het Deutsches Architektur Museum in Frankfurt en de Architectuur Biënnale van Venetië. Haar werk is met talloze prijzen onderscheiden, waaronder de Gold Medal Architectural Design 1982, de Oostenrijkse Staatsprijs voor Architectuur 2002, de Mies van der Rohe Award 2003, de Blueprint Award voor Architect van het Jaar 2004, en de Pritzker Architectuurprijs 2004.

Maarten Kloos, architect en directeur van Architectuur Centrum Amsterdam (Arcam), zet zich in om de architectuur, stedenbouw en landschappelijke vormgeving in te bedden in het maatschappelijke en culturele leven. Arcam, de Academie van Bouwkunst Amsterdam en de Stichting Noorderkerkconcerten organiseren in samenwerking met Amsterdamse cultuurinstellingen, van februari tot en met november 2010 een groot aantal publieksevenementen onder de noemer Music, Space & Architecture. Na zijn studie Bouwkunde aan de TU Delft was Kloos jarenlang als journalist verbonden aan de Volkskrant. Daarnaast was hij onder meer de initiator van de ARCAM-kaart, een project dat navolging kreeg in de Nieuwe Kaart van Nederland. In 2000 ontving hij de prestigieuze Maaskantprijs.

Linda Vlassenrood kwam in 2000 als curator in dienst bij het (NAi) en is sinds 2008 hoofd Presentatie. Ze heeft vele tentoonstellingen samengesteld, waaronder Reality Machines. Het alledaagse weerspiegeld in hedendaagse Nederlandse architectuur, fotografie en vormgeving (2003) en Tangible Traces. Dutch Architecture and Design in the Making (2007), waarin ze verschillende disciplines combineerde. Tangible Traces was de Nederlandse bijdrage aan de 7de Architectuurbiënnale van Sao Paulo. Ze was verantwoordelijk voor Hybrid Landscapes, de Nederlandse bijdrage aan de 9de Architectuurbiënnale in Venetië. Andere tentoonstellingen die ze heeft samengesteld zijn China Contemporary (2006), en meer recentelijk Maak ons land, een manifestatie over de ruimtelijke inrichting van Nederland (2008/2009). Linda Vlassenrood is architectuurhistoricus en heeft tal van publicaties op haar naam staan.