Avondvullend programma rond Luciano Berio's meesterwerk Laborintus II.

Laborintus II

Luciano Berio, Mike Patton

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Mike Patton schuwt het experiment niet. De frontman van de rockband Faith No More is nu te gast in een avondvullend programma rond Luciano Berio’s meesterwerk Laborintus II uit 1965, een moderne concertante kameropera gebaseerd op het werk van Dante, T.S. Eliot en Ezra Pound. Ictus, het Nederlands Kamerkoor en het videocollectief Visual Kitchen omkaderen Patton en zijn muzikale invités. Laborintus II verbindt verschillende muziekstijlen, van dramatische opera tot de Europese jazz uit de jaren ‘60. Na de pauze volgt een improvisatiesessie van Patton met een aantal grootheden uit de internationale jazzwereld. De avond wordt afgesloten met een stomende dj-set, geïnspireerd op oude Italiaanse B-films.

Achtergrondinformatie

Het Holland Festival presenteert een avondvullend programma rond Luciano Berio's meesterwerk Laborintus II, uitgevoerd door zanger Mike Patton, Ictus en het Nederlands Kamerkoor. Laborintus II klinkt in het deel voor de eerste pauze; daarna volgt een unieke geïmproviseerde set van Patton, Ictus en een aantal door Patton zelf uitgenodigde Nederlandse jazzgrootheden als Han Bennink; en na een tweede pauze sluit het programma af met een dj-set, geïnspireerd op de muziek bij Italiaanse B-films uit de jaren 60, die tevens in de zaal vertoond zullen worden. Laborintus II werd oorspronkelijk geschreven voor de radio en vertoont bepaalde kenmerken van een hoorspel, maar tegelijkertijd klinkt er heel duidelijk de hand in door van een van de grootste Italiaanse muziektheatercomponisten van de twintigste eeuw – het heeft wel iets van een concertante kameropera. Het wordt beschouwd als een van de hoogtepunten in het oeuvre van Berio. Ictus en het Nederlands Kamerkoor hebben het werk eerder uitgevoerd in het Concertgebouw Brugge, in een vormgeving met videobeelden van Visual Kitchen; die beelden zullen bij deze uitvoering opnieuw worden vertoond.

Berio componeerde Laborintus II in 1963-1965 toen hij doceerde aan Mills College in Oakland, Californië, in opdracht van de Franse radio- en televisiemaatschappij ORTF, in het kader van de viering van de 700e geboortedag van Dante. Het libretto, van de hand van zijn vriend Edoardo Sanguineti, een vooraanstaande Dante-kenner die in 1956 een poëziebundel met de titel Laborintus had gepubliceerd, bestaat uit een reeks passages uit enkele belangrijke boeken van Dante, het jeugdwerk Vita Nuova, het filosofisch traktaat Convivio en de Divina Commedia. Deze samengestelde basistekst werd door Sanguineti aangevuld met fragmenten uit de bijbel en uit het werk van T.S. Eliot, Ezra Pound en hemzelf. Het libretto kan gelezen worden als een aanklacht tegen de praktijk van woekeraars. Halverwege het tweede deel klinkt het Dante-citaat ‘La musica è tutta relativa’, wat door Berio in interviews bevestigd is als een ander belangrijk thema in het werk: muziek stelt de vraag naar de relatie tussen de mens en zijn wereld, door zich uit te strekken in de tijd, in het heden en naar het verleden, en afzonderlijke geheugens met elkaar te verbinden.

De partituur vraagt om drie vrouwelijke vocale solisten (stemtypen niet gespecificeerd), een verteller, een achtkoppig gemengd koor, een ensemble van zeventien instrumentalisten (met een prominente rol voor een jazzdrummer) en een door Berio vervaardigde geluidsband. Het werk bestaat uit twee delen van respectievelijk ongeveer 20 en 15 minuten en ontvouwt zich als een reeks transformerende muzikale schetsen die lijken te worden opgeroepen door de tekst en de spreekstem; in zekere zin fungeert de tekst als de draad van Ariadne in het ‘labyrint’ van geluid. De vorm van het werk is door Berio geconcipieerd als een ‘catalogus’, in de zin van een lijst of een opsomming waarin uiteenlopende zaken onder een gemeenschappelijke noemer zijn gebracht; dat geldt voor de tekst, maar ook voor de muzikale structuur. Daarnaast kan men het beschouwen als een catalogus van vocale mogelijkheden, die door Berio, bard bij uitstek van de menselijke stem, ten volle worden benut. Het werk is opgedragen aan Susan Oyama, een studente die Berio ontmoette aan Mills College en met wie hij in 1966 trouwde.

Biografieën

Mike Patton (1968) is een veelzijdige Amerikaanse muzikant, het meest bekend als zanger van de band Faith No More. Zijn muzikale carrière begon toen hij in 1985 met een aantal vrienden het experimentele Mr. Bungle oprichtte, een band die bleef bestaan, ook nadat Patton in 1989 toetrad tot Faith No More, waarmee hij grote successen boekte – nog datzelfde jaar kwam het album The real thing (het derde van de groep) in de toptien van de hitlijsten terecht. In 1998 ging Faith No More officieel uit elkaar, om in de zomer van 2009 weer bij elkaar te komen voor een aantal optredens op Europese festivals. Tijdens zijn periode bij Faith No More was Patton regelmatig in de weer met andere projecten, waaronder Mr. Bungle, en na het uiteenvallen van de groep werd dat alleen maar meer. Hij heeft opgetreden en opgenomen met uiteenlopende artiesten als Tomahawk, Fantômas, The Dillinger Escape Plan, Peeping Tom en Björk en albums uitgebracht op het Tzadik label van avant-gardemusicus John Zorn. In 1999 richtte Patton samen met Greg Werckman een eigen label op, Ipecac Recordings, waarvan hij sindsdien directeur is. Tijdens het Holland Festival 2008 was hij te zien met Mondo Cane, een programma rond Italiaanse popliedjes uit de jaren 60. Als acteur en stemacteur werkte hij mee aan een aantal films en videogames en voor een verschillende producties componeerde hij filmmuziek. Met zijn enorme palet van stijlen en vocale technieken geldt hij als een van de meest interessante en getalenteerde zangers in rock.

Ictus is een Vlaams ensemble voor hedendaagse muziek dat sinds 1994 in de gebouwen van dansgezelschap Rosas in Brussel gevestigd is. De programmering van Ictus richt zich op de muziek van na 1950 en bestrijkt een zeer breed stilistisch spectrum – van Aperghis tot Reich, van Murail tot Waits –, met de nadruk op het hedendaagse repertoire. Binnen elk concert zorgt het ensemble voor coherentie door werken te groeperen rond een thema (bijvoorbeeld ‘de transcriptie’, ‘de gelaagde tijd’, ‘de nocturne’, ‘de ironie’, ‘muziek en film’), door middel van portretconcerten (van onder anderen Jonathan Harvey, Fausto Romitelli, Toshio Hosokawa) en met geënsceneerde producties als opera's en video- en dansproducties. Het feit dat een geluidstechnicus permanent deel uitmaakt van het ensemble wijst erop dat de inzet van elektronica als vanzelfsprekend wordt beschouwd. In samenwerking met de Filharmonische Vereniging van Brussel en het Kaaitheater brengt Ictus elk jaar een reeks concerten, vaak met gesproken commentaar, waarmee een breed en gevarieerd publiek wordt aangesproken. Sinds 2003 resideert Ictus in de opera van Lille. Ictus heeft op de podia gestaan van verschillende grote zalen en gerenommeerde festivals in Europa en de Verenigde Staten, zoals Musica Strasbourg, het Witten Festival, de Brooklyn Academy of Music, het Festival d'Automne à Paris, Ars Musica, Royaumont, Milano Musica, Ultraschall, Villeneuve-lez-Avignon en Wien-Modern. Ictus treedt meerdere keren op tijdens het Holland Festival 2010: in het programma rond Luciano Berio’s Laborintus II, in 3Abschied van dansgezelschap Rosas, en in Telegrams from the Nose, een productie van het Holland Festival met het Stedelijk Museum.

Het Nederlands Kamerkoor, in 1937 opgericht door de jonge dirigent Felix de Nobel, is een fulltime en zelfstandig vocaal ensemble dat zich richt op het a cappella repertoire van de vroege Middeleeuwen tot het heden. In de afgelopen seizoenen heeft het Nederlands Kamerkoor aan verschillende componisten opdrachten verleend, en er staan nieuwe compositieopdrachten genoteerd aan onder meer Peter-Jan Wagemans, Karin Rehnqvist, Elmer Schönberger en Sir Harrison Birtwistle. Wereldpremières van werken van Sir John Tavener, James MacMillan, Edith Canat de Chizy, Gija Kancheli, Hans Kox, Birtwistle, Gerard Beljon, Karin Rehnqvist, Mauricio Kagel en Jan Vriend werden door de pers met enthousiasme ontvangen. Ook verzorgde het NKK een succesvol avondvullend programma met songs van Burt Bacharach, speciaal door Bob Zimmerman gearrangeerd voor het NKK en ensemble. Tijdens het Holland Festival 2009 zong het koor de opera Aquarius van Karel Goeyvaerts; een tour met het programma La voce femminile, met enkel muziek van vrouwelijke componisten, werd in september 2009 lovend ontvangen.

Het NKK werkt samen met dirigenten die gespecialiseerd zijn in verschillende muziekperioden. In 2005 werd Peter Dijkstra vaste gastdirigent en de Vlaamse oude-muziekspecialist Paul Van Nevel ere-gastdirigent van het koor. Dirigent Klaas Stok is in hetzelfde jaar benoemd tot koorleider. Verder werkt het NKK regelmatig samen met de dirigenten Marcus Creed, Ed Spanjaard, Reinbert de Leeuw en Roland Hayrabedian. Het Nederlands Kamerkoor verzorgt jaarlijks eigen concertseries in Nederland en treedt daarnaast in binnen- en buitenland op met orkesten en ensembles als het Nieuw Ensemble, Asko|Schönberg, het Koninklijk Concertgebouworkest, het Nederlands Kamerorkest en het Orkest van de Achttiende Eeuw. Het NKK heeft inmiddels zo’n zeventig cd’s uitgebracht, waarvan verscheidene een Edison hebben gekregen.

CREDITS

muziek
Luciano Berio
zang
Mike Patton
dirigent
Georges-Elie Octors
video
Visual Kitchen
uitgevoerd door
Ictus
uitgevoerd door
Nederlands Kamerkoor
koorleider
Klaas Stok
drums
Han Bennink
piano
Guus Janssen
viool, altviool
Mary Oliver
tenorsaxofoon, klarinet
Ab Baars
altsaxofoon, klarinet
Michael Moore
dj
Florintintin
productie
Holland Festival