In Exelsis/ Strange News (geannuleerd)

Alexander Raskatov, Rolf Wallin/Josse de Pauw, Jaap van Zweden

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Tot onze spijt is dit concert geannuleerd vanwege een aanhoudende schouderblessure van dirigent Jaap van Zweden.

Achtergrondinformatie

In een coproductie met de NPS presenteert het Holland Festival een gewaagd programma met recent werk van twee componisten die zich het afgelopen decennium een steeds prominentere plek op de internationale concertpodia hebben verworven. Voor de pauze klinkt het nieuwe, glamoureuze vioolconcert van de Russische componist Alexander Raskatov. Dit werk uit 2008, met de titel In Excelsis, duurt ongeveer 35 minuten, waarin de Letlandse violist Emanuel Borok de solopartij voor zijn rekening neemt. Het gedeelte na de pauze wordt ingenomen door het bijzondere multimediale werk Strange News van de Noorse componist Rolf Wallin, met een door de Vlaamse acteur, regisseur en tekstschrijver Josse De Pauw geregisseerde film. De rol van verteller wordt vertolkt door de jonge Oegandese acteur Arthur Kisenyi. Strange News duurt eveneens ongeveer 35 minuten en is een doordachte aanklacht tegen het gemak waarmee Afrikaans nieuws van tafel geveegd wordt om plaats te maken voor allerlei vormen van entertainment – bijvoorbeeld klassieke muziek. Beide stukken worden uitgevoerd door het Radio Filharmonisch Orkest onder leiding van Jaap van Zweden.

Het vioolconcert van Alexander Raskatov was een compositieopdracht van het Dallas Symphony Orchestra, dat het werk op 20 april 2009 in première bracht, eveneens met dirigent Van Zweden en solist Borok. De gelegenheid voor deze opdracht was de 400e verjaardag van de Amati viool van Borok, tevens concertmeester van het DSO, een van de oudste violen ter wereld. Raskatov gaf zijn concert de titel In Excelsis mee, ‘in den hoge’, zoals in de openingsregel van het Gloria, ‘Gloria in excelsis Deo.’ Die religieus getinte benaming herinnert aan de opdracht van Bergs vioolconcert uit 1935, Dem Andenken eines Engels.

Wallins Strange News handelt over een van de meest schrijnende misstanden in onze hedendaagse wereld: het fenomeen van de Afrikaanse kindsoldaten, jongens en meisjes van soms amper 10 jaar oud die worden gedwongen om te vechten in uitzichtloze oorlogen. Het is echter geen politieke kunst in de gebruikelijke zin, aldus de makers, maar ‘de artistieke parallel van een tv- of radiodocumentaire’; de inzet is niet alleen het bieden van informatie, maar vooral het met kunstzinnige middelen opwekken van empathie voor de betrokkenen bij het onderwerp. In 2006 bezochten Wallin en De Pauw samen met een journalist en een cameraman van de Noorse televisie projecten van een christelijke Noorse hulporganisatie in Oeganda en Congo, waar voormalige kindsoldaten worden opgevangen en met behulp van therapieën begeleid bij hun terugkeer in de gemeenschap. Het beeldmateriaal en de opgenomen gesprekken met kinderen die tijdens deze reis vergaard werden, kregen een plek in de film en het libretto van De Pauw. Acteur Kisenyi, die zelf geen verleden heeft als kindsoldaat, werd bij plaatselijke audities uitgekozen.
Het werk wordt steeds ingeleid met een speciaal opgenomen videofragment van een bekende nieuwslezer uit het land waar het wordt opgevoerd. Vervolgens begint vanaf het scherm een onuitputtelijke stroom beelden de zaal in te gutsen, allemaal echt, sommige bekend van het journaal, maar ongecensureerd, begeleid door maniakale muziek die goed aansluit bij die verwrongen werkelijkheid. De verteller wordt aanvankelijk overstemd door het kabaal, maar naarmate het werk vordert vluchten de musici van het podium, zodat het gruwelijke verhaal van een voormalige kindsoldaat geleidelijk opklimt van de bodem van het geluid. Na alle verschrikkingen eindigt Strange News voorzichtig optimistisch, met de gesuggereerde reïntegratie van de verteller in de gemeenschap van zijn geboortedorp.

Biografieën

Alexander Raskatov werd in 1953 geboren in Moskou en voltooide in 1978 zijn studie bij Albert Leman aan het Conservatorium van Moskou. In 1990 trad hij toe tot de Russische Vereniging voor Eigentijdse Muziek en datzelfde jaar werd hij door de Amerikaanse Stetson University uitgenodigd voor een verblijf als composer-in-residence. Door de Arno Schmidt Stiftung en de Stiftung M.P.Belaieff werden hem in 1994 beurzen verstrekt om in Duitsland te werken en in 1996 en 1998 ontving hij stipendia van de Frans-Amerikaanse La Napoule Foundation. In 1997 werd hij uitgenodigd om een masterclass te doceren tijdens het Parijse festival Cité de la Musique. Eveneens in 1997 ontving hij de compositieprijs van het Salzburger OsterFestival en was hij composer-in-residence in Lockenhaus.
Belangrijke invloeden op de ontwikkeling van Raskatovs muziek zijn Stravinsky en Webern. Daarnaast heeft hij een grote interesse voor de futuristische beweging van de jaren 20 van de twintigste eeuw. Zijn vocale composities zijn vaak gebaseerd op teksten van Russische dichters als Alexander Blok en Josef Brodsky, maar hij heeft ook poëzie van schrijvers als Shakespeare, Coleridge, Artaud en Hölderin getoonzet.
Raskatov heeft compositieopdrachten ontvangen van onder meer Gidon Kremer, Sabine Meyer Blazers Ensemble, Nederlands Blazers Ensemble, Hilliard Ensemble en Schönberg Ensemble. Alfred Schnittke heeft hem ‘een van de meest interessante componisten van zijn generatie’ genoemd. Irina Schnittke, de weduwe van de componist, vertrouwde Raskatov de reconstructie van Schnittkes Negende Symfonie uit 1998 toe, een project dat hij in 2007 voltooide. Hij verzorgde tevens nieuwe arrangementen voor werken van Moessorgsky en Prokofjev.

Rolf Wallin (1957) is een Noorse componist, trompettist en performance-kunstenaar. Hij wordt gezien als een van de belangrijkste Noorse componisten van zijn generatie. Van 1976 tot 1982 studeerde hij compositie aan de Staatsacademie voor Muziek in Oslo, onder meer bij Olav Anton Thommessen en Finn Mortensen, en vervolgens in 1985 en 1986 aan de Universiteit van Californië in San Diego bij onder anderen Roger Reynolds en Vinko Globokar. Als trompettist speelde hij in verschillende jazzgroepen. In 1987 kende de Noorse Vereniging van Componisten hem de prijs voor Beste Compositie van het Jaar toe voor …though what made it has gone voor mezzosopraan en piano, en in 2000 kreeg hij de Spellemann-prijs voor de cd-opname van het ensemblestuk Boyl uit 1995. In 1998 ontving hij de prestigieuze Muziekprijs van de Noorse Raad voor zijn Klarinetconcert. Hij was een van de centrale figuren tijdens het Internationale Componistenfestival in Stockholm in 2001 en maakte in 2007 veel indruk met het geëngageerde Strange News voor orkest en verteller.
Behalve een groot aantal werken voor orkest en kamerensemble heeft Wallin tevens vele multimediale werken op zijn naam staan, zoals de performance-stukken Scratch en Yo en de installatie Feelings, waarin deelnemers het geluid van hun eigen hersengolven te horen krijgen. Ook componeert hij regelmatig voor dansgezelschappen en choreografen; zijn danscompositie Urban Bestiary beleefde in 2008 haar première bij de opening van de nieuwe Opera in Oslo. Wallin slaagt er in zijn muziek in een intuïtieve vrijheid te combineren met een streng wiskundige benadering, waarbij hij bijvoorbeeld gebruikmaakt van fractals als genererend principe voor melodie en harmonie. Niettegenstaande de invloed van componisten als Berio, Ligeti en Xenakis heeft hij daarmee een heel eigen toontaal ontwikkeld.

Josse De Pauw (1952) is een vooraanstaande Vlaamse acteur, filmregisseur, theatermaker, auteur en columnist. Hij studeerde theater aan het Koninklijk Conservatorium te Brussel, waar hij onder meer les kreeg van Senne Rouffaer en Leo Dewals. De Pauw verwierf bekendheid als medeoprichter en lid van de theatergroep Radeis (1976-1984). Hij acteerde in een groot aantal films, waaronder Crazy Love (1987) en Iedereen beroemd (2000) van Dominique Deruddere, Sailors don't cry (1988) van Marc Didden en Just Friends (1993) van Marc-Henri Wajnberg, waarvoor hij op het filmfestival van La Baule de prijs van Beste Mannelijke Vertolking kreeg. Voor televisie speelde De Pauw mee in de tv-reeks Zwarte Sneeuw en in de verfilming van Kaas van Willem Elsschot (1998). In 2000 werd hij gelauwerd met de Océ-podiumprijs. Hij won driemaal de Plateauprijs voor Beste Belgische Acteur en ontving in 2001 de Grote Theaterfestivalprijs voor Übung.
In 1986 ontmoette hij cineast Peter van Kraaij, met wie hij een intense artistieke samenwerking opbouwde, die bovendien het begin van zijn schrijverscarrière betekende, met de theatervertellingen Ward Comblez (1988) en Het kind van de Smid (1990). Die teksten leverden De Pauw in december 1991 de Driejaarlijkse Staatsprijs voor Toneelliteratuur op. In 2001 publiceerde hij het autobiografische boek Werk, een verzameling van verhalen, anekdotes en theaterteksten, waarvoor hij de Seghers Literatuurprijs en de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs kreeg en dat genomineerd werd voor de Gouden Uil Literatuurprijs 2000. Van 2000 tot 2005 was De Pauw artistiek leider van Het Net in Brugge, en van 2005 tot 2006 van het Antwerps Toneelhuis. Tegenwoordig werkt hij opnieuw als onafhankelijk theatermaker.

Na een succesvolle carrière als vioolsolist startte Jaap van Zweden (1960) in 1995 zijn dirigentenloopbaan. Als voormalig concertmeester van het Koninklijk Concertgebouworkest kon hij daarvoor bogen op een rijke orkestervaring en samenwerking met dirigenten als Haitink, Dorati, Kondrashin, Bernstein, Giulini, Solti en Chailly. Hij studeerde onder anderen bij Louise Wijngaarden en Davina van Wely. In 1977 won hij het Nationaal Vioolconcours Oskar Back waarna hij naar New York vertrok om te studeren aan de Juilliard School of Music. In 1979 werd hij als negentienjarige de jongste concertmeester in de geschiedenis van het Koninklijk Concertgebouworkest. Na een carrière van zestien jaar nam hij, daartoe aangemoedigd door Leonard Bernstein, zelf de baton ter hand. Van 1996 tot 2000 was hij chef-dirigent van het Orkest van het Oosten en vervolgens tussen 2000 en 2005 van het Residentieorkest waarmee hij alle symfonieën van Beethoven op cd zette. Met ingang van het seizoen 2005-2006 werd hij benoemd tot chef-dirigent en artistiek leider van het Radio Filharmonisch Orkest (RFO) en de Radio Kamer Filharmonie. Zijn opnames van Bruckner-symfonieën met het RFO werden lovend onthaald. Vanaf het seizoen 2008-2009 is Van Zweden tevens chef-dirigent bij het Dallas Symphony Orchestra en bij deFilharmonie Antwerpen.
Inmiddels vervulde Van Zweden gastdirecties bij orkesten als London Philharmonic Orchestra, Konzerthausorchester Berlin, WDR Radio Orchester, Orchestre National de France, Münchner Philharmoniker, City of Birmingham Symphony Orchestra, Rotterdams Philharmonisch Orkest, Academy of St. Martin-in-the-fields, Tokyo Philharmonic Orchestra, Filharmonisch Orkest van Sint-Petersburg en het Koninklijk Concertgebouworkest. Naast het concertpodium is hij ook actief als operadirigent. Bij de Nationale Reisopera dirigeerde hij Beethovens Fidelio en Verdi's La traviata en bij De Nederlandse Opera Puccini's Madama Butterfly.
Privé zet Van Zweden zich in voor de Stichting Papageno, gewijd aan het toegankelijk maken van muziektherapie voor autistische kinderen. Op 30 augustus 2009 was Van Zweden ruim drie uur te zien in het VPRO televisieprogramma Zomergasten.

Arthur Kisenyi (Kampala, 1990) speelt de voormalige kindsoldaat in Strange News van Rolf Wallin en Josse De Pauw. Hoewel Arthur het geluk had zelf niet als kindsoldaat te zijn gerecruteerd, is het wrede conflict in het naburige Congo maar al te werkelijk, evenals de eigen geschiedenis van Uganda. Arthur is geboren en opgegroeid in de Ugandese hoofdstad, waar hij op 18-jarige leeftijd tijdens een plaatselijke auditie uit een groep van 90 anderen voor de rol werd gekozen. Kort daarna vertrok hij naar Oslo, waar Josse De Pauw het werk speciaal voor hem schreef. Sinds de première met het Oslo Philharmonic Orchestra in 2007 heeft hij Strange News uitgevoerd in een aantal steden, waaronder Porto en Chicago. Voor de toekomst staan naast Amsterdam ook Toronto en Brussel (januari 2010) en op het programma.

Violist Emanuel Borok, geboren in Riga, Letland, is al meer dan twintig jaar concertmeester van het Dallas Symphony Orchestra. Hij ontving zijn eerste muziekonderricht aan de Darzinya Muziekschool in Riga en aan het Gnessin Conservatorium in Moskou. In 1964 won hij het belangrijkste nationale vioolconcours van de voormalige Sovjet-Unie en in 1971 kreeg hij een aanstelling als viceconcertmeester van het Philharmonisch Orkest Moskou. Voor hij naar Dallas kwam, werkte Borok een seizoen als concertmeester van het Israël Kamerorkest en elf seizoenen als viceconcertmeester van het Boston Symphony Orchestra en concertmeester van het Boston Pops Orchestra. Als solist verzorgde hij concerten over de hele wereld, in Canada, Frankrijk, Nederland, Italië, Israël, Mexico, Noorwegen, Zwitserland, Venezuela en op talloze plaatsen in de Verenigde Staten, onder meer in Carnegie Hall. Als gastmuzikant speelde hij het Dubbelconcert van Bach samen met Yehudi Menuhin en het Dubbelconcert van Brahms samen met Janos Starker. Behalve als orkestviolist en als solist is Borok ook actief als kamermusicus; in die hoedanigheid treedt hij op met onder anderen Emanuel Ax, Joshua Bell, Yefim Bronfman, Lynn Harrell, Christopher Hogwood, Cho-Liang Lin en Itzhak Perlman. Ook trad hij op in de Distinguished Artists Recital Series van de 92nd Street Y in New York. Hij heeft succesvolle cd's uitgebracht met het werk van onder anderen Vivaldi, Haydn, Sjostakovitsj en Beethoven, waarvoor hij verschillende onderscheidingen kreeg. Behalve als uitvoerend musicus heeft hij ook als leraar een reputatie opgebouwd. Hij doceerde onder meer aan de Academia Musicale Chigiana in Siena, op het Menuhin Festival in Gstaad, op het Verbier Festival in Zwitserland, aan het Tanglewood Music Center in Massachusetts en aan de conservatoria van Londen, Parijs, Moskou en Praag. Tegenwoordig heeft hij een aanstelling aan de muziekfaculteit van de University of North Texas.

Het Radio Filharmonisch Orkest werd in 1945 opgericht door Albert van Raalte. In de loop der jaren werd het orkest geleid door onder anderen Bernard Haitink, Jean Fournet, Willem van Otterloo, Hans Vonk en Edo de Waart. Sinds september 2005 is Jaap van Zweden chef-dirigent en artistiek leider. Het Radio Filharmonisch Orkest werkte samen met tal van befaamde gastdirigenten, onder wie Leopold Stokowski, Kirill Kondrasjin, Antál Dorati, Riccardo Muti, Kurt Masur, Mariss Jansons, Michael Tilson Thomas, Gennady Rozhdestvensky en Valery Gergiev. Het orkest speelde de (Nederlandse) premières van werken van onder anderen Koechlin, Martin, Franssens, Koolmees, Padding, Francesconi, Janácek, De Raaff, Oestvolskaja en Rijnvos. Het RFO treedt bij gelegenheid ook op in het buitenland, bijvoorbeeld tijdens het Festival Musica in Straatsburg in 2008, het Sun Festival in Singapore in 2009 en in 2010 met concertreizen naar Groot-Brittannië, Duitsland en Oostenrijk.
Het RFO staat in dienst van de publieke omroep en is prominent aanwezig in de series de ZaterdagMatinee en Het Zondagochtend Concert in het Amsterdamse Concertgebouw, en tevens in De Vrijdag van Vredenburg in Utrecht; al deze concerten zijn rechtstreeks te beluisteren op Radio 4. Het RFO heeft een indrukwekkende discografie opgebouwd, met onder veel meer de complete symfonieën van Mahler onder leiding van Edo de Waart, een unieke Wagnerbox, een Bruckner-cyclus onder leiding van Jaap van Zweden en de complete orkestwerken van Rachmaninoff. Ook met hedendaagse muziek trekt het orkest regelmatig de aandacht: cd's met werken van onder anderen Jonathan Harvey, Klas Torstensson en Jan van Vlijmen werden onderscheiden met prijzen en eervolle vermeldingen.

CREDITS

muziek
Alexander Raskatov
muziek
Rolf Wallin
dirigent
Jaap van Zweden
viool
Emanuel Borok
tekst, regie, video
Josse De Pauw
uitgevoerd door
Radio Filharmonisch Orkest
acteur
Arthur Kisenyi
productie
Holland Festival
productie
NPS