Authentieke integrale uitvoering die recht doet aan Beethovens revolutionaire symfonieën, met een wereldpremière van de Nederlandse componist Martijn Padding.

De negen symfonieën van Beethoven-Symfonie 1 & 2

Jos van Immerseel, Anima Eterna Brugge

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Beethovenliefhebbers kunnen hun hart ophalen. De volledige reeks van de negen symfonieën wordt, verspreid over vijf dagen, uitgevoerd door oude-muziekspecialist Jos van Immerseel en zijn orkest Anima Eterna Brugge. Een bijzonder project, temeer omdat Jos van Immerseel ernaar streeft met historische instrumenten een authentieke Beethoven ten gehore te brengen en recht te doen aan de revolutie die zijn muziek ontketende. Speciaal voor de start van deze integrale schrijft de Nederlandse componist Martijn Padding een nieuwe ouverture met dezelfde bezetting als de oorspronkelijke Prometheus. Op de andere avonden worden de symfonieën telkens voorafgegaan door één van Beethovens ouvertures. Het slotakkoord van deze tour de force komt natuurlijk toe aan de Negende Symfonie.

Achtergrondinformatie

In een bijzonder programma van het Holland Festival 2010 speelt het orkest Anima Eterna van oude-muziekspecialist Jos van Immerseel op historische instrumenten het volledige symfonische oeuvre van Ludwig van Beethoven. Symfonieën I tot en met VIII worden steeds paarsgewijs, voorafgegaan door een ouverture, op 4, 5, 7 en 9 juni uitgevoerd in het Muziekgebouw aan 't IJ: op 4 juni Symfonieën I en II, voorafgegaan door een nieuw werk van Martijn Padding op basis van de Prometheus-ouverture; op 5 juni Symfonieën III en IV, voorafgegaan door de Coriolanus-ouverture; op 7 juni Symfonieën V en VI en de Egmont-ouverture; en op 9 juni Symfonieën VII en VIII en de ouverture bij Die Ruinen von Athen. Symfonie IX wordt op 11 juni voorafgegaan door de ouverture Die Weihe des Hauses uitgevoerd in het Concertgebouw. Het laatste concert is gekoppeld aan de Nexus-lezing met als thema What's Next for the West? Beethoven meets Superman?, die eveneens in het Concertgebouw wordt gehouden.

De Negen Symfonieën vormen een uniek hoofdstuk in de muziekgeschiedenis. In iets meer dan twee decennia componeerde Beethoven een ongehoorde brug vanuit de 18e eeuw, via de aan Napoleon opgedragen Eroica en de in het collectieve bewustzijn gehamerde Vijfde, naar de moeder van alle 19e-eeuwse symfonieën, de Negende, waarvan hij het exuberante slotkoor wegens zijn vergevorderde doofheid zelf nooit heeft kunnen horen. Sindsdien is Beethoven uitgeroepen tot de eerste ‘moderne’ componist, de belangrijkste musicus van de westerse cultuur, het archetypische romantische genie – een legende waarin de persoon haast is verdwenen. Zijn muziek is op een zelfde manier verknoopt geraakt met de affecties en voorkeuren van latere generaties musici. Anima Eterna probeert die knoop te ontwarren en een ‘authentieke’ Beethoven ten tonele te voeren, om de revolutie die zijn muziek betekende voor de toenmalige instrumenten volledig tot haar recht te laten komen.

Onder leiding van Van Immerseel is Anima Eterna de afgelopen jaren van een klein barokensemble uitgegroeid tot een volwaardig symfonieorkest, waarvan zowel de bezetting als het instrumentarium voor ieder project opnieuw getoetst en gespiegeld worden aan de historische uitvoeringspraktijk. Eerder in 2006 voerde Anima Eterna tijdens het Holland Festival in een week tijd 21 concerti van Mozart voor solo pianoforte en orkest. Sinds 2003 is Anima Eterna tevens het orkest in residence van het Concertgebouw in Brugge. In het seizoen 1998-1999 speelde Anima Eterna al eens de Negen Symfonieën van Beethoven in een omvangrijke reeks succesvolle uitvoeringen in Europa en Japan, en maakte voor Sony Classical opnames van de Vijfde, Zesde en Negende Symfonie. Sindsdien hebben de symfonieën regelmatig op hun programma's geprijkt. Bij hun uitvoeringen gaan de musici van Anima Eterna uit van de relatief nieuwe kritische editie van Jonathan Del Mar, maar voorafgaand aan het project verrichtte Van Immerseel zelf ook gedegen aanvullend onderzoek, bijgestaan door verschillende experts.

De reconstructie van het vroeg 19e-eeuwse Weense instrumentarium en de toenmalige uitvoeringspraktijk, waarmee het orkest in 1996-1997 reeds ervaring opdeed door de acht symfonieën van Schubert uit te voeren, bood een volstrekt nieuwe kijk op deze tot het ‘ijzeren repertoire’ behorende composities. Belangrijke vondsten zijn bijvoorbeeld de aanpassing van de stemtoon of ‘diapason’: waar het tot voor kort nog gebruikelijk was om op 430 of zelfs 415 Hz te stemmen heeft Anima Eterna gekozen voor de hogere stemtoon van 440 Hz. Van Immerseel legt in een toelichting uit dat bewaarde Weense blaasinstrumenten zowel akoestisch als technisch beter en stabieler functioneren bij de hogere stemming: “Het klankbeeld is dramatischer dan voorheen en het orkest klinkt tegelijk donker en toch transparant en briljant.” Andere opvallende keuzes zijn de veel kleinere bezetting van het orkest, met 24 strijkers (33 in de Negende) waar er doorgaans wel 60 worden opgesteld, en van het koor, met zes stemmen per partij, wat bevorderlijk is voor de helderheid en présence.

Biografieën

Jos van Immerseel werd geboren in Antwerpen en studeerde piano, orgel, klavecimbel, zang en orkestdirectie. Hij begon zijn muzikale loopbaan als pianist, maar zijn fascinatie voor vocale muziek en het orgel bracht hem al snel bij de oude muziek en in 1973 won hij het allereerste klavecimbelconcours in Parijs. Hij verdiepte zich in de organologie, de retoriek en de historische pianofortes en wijdde zich aan een studie van de historische klavecimbel bij Kenneth Gilbert. Door de combinatie van muziekwetenschappelijke kennis met uitgebreide ervaring in de gespecialiseerde muziekpraktijk en door zijn samenwerking met de beste Europese restaurateurs, stemmers, technici en transporteurs heeft Van Immerseel zich ontwikkeld tot een specialist op het gebied van de historische uitvoeringspraktijk.
Van Immerseel doceerde aan het Antwerps conservatorium, het Sweelinck Conservatorium in Amsterdam, de Schola Cantorum in Basel en het Conservatoire National Supérieur de Paris, en is tevens veelgevraagd leraar voor masterclasses in Europa, Amerika en Japan. In 1987 vormde hij zijn eigen ensemble ‘Anima Eterna’ (een zinspeling op ‘Immer-seel’), dat zich geleidelijk aan ontwikkelde tot een symfonisch orkest met historische instrumenten. Sinds 2003 is Anima Eterna het residentieorkest van het Concertgebouw Brugge. Van Immerseel trad op als gastdirigent bij de Akademie für Alte Musik Berlin, de Wiener Akademie en Musica Florea Praag. Zijn werk, uitsluitend op en met historische instrumenten, is vastgelegd op meer dan 80 opnamen bij onder andere Accent, Channel Classics en Sony. Hij leidt tevens de ‘Collection Anima Eterna’ voor het Parijse platenlabel Zig-Zag Territoires.

Martijn Padding (1956 Amsterdam) studeerde compositie bij Louis Andriessen aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, piano bij Fania Chapiro en muziekwetenschap aan de Universiteit van Utrecht.
Zijn oeuvre varieert van korte solostukken tot grootschalige symfonische werken en muziektheater. In zijn recente werk staan zijn kenmerkende hoekigheid en kernachtige harmonisch gestructureerde taal minder op de voorgrond. Hoewel Paddings stukken vaak een muzikaal technisch uitgangspunt hebben, is in toenemende mate een theatraal element in zijn werk aanwezig. In zijn esthetiek bestaat geen hiërarchie tussen bijvoorbeeld modernistische elementen, invloeden uit de popcultuur of historische klassieke uitgangspunten.
Paddings composities worden met grote regelmaat in binnen- en buitenland uitgevoerd door belangrijke ensembles, solisten en orkesten. Zijn composities komen tot stand in nauwe samenwerking met een vaste groep van musici en ensembles zoals Gerard Bouwhuis, het Asko|Schönberg, MAE ensemble, NAP, LOOS en de Veenfabriek.
Bovendien maakte Padding radiodocumentaires en werkte hij jarenlang als pianobegeleider bij het dansgezelschap van Krisztina de Châtel. Tegenwoordig is hij hoofd van de compositieafdeling van het Koninklijk Conservatorium in Den Haag.
In 2009 won Padding de Unesco prijs (International Rostrum of Composers) met het First Harmonium Concerto.

Anima Eterna werd in de tweede helft van de jaren 80 opgericht door toetsenist en dirigent Jos van Immerseel. Aanvankelijk bestudeerde men in kleine bezetting het ensemblewerk uit de barok, met de nadruk op Bach, maar het werkterrein omvatte al snel ook de Weense klassieken en de vroeg-romantiek. Anima Eterna – de naam is een verwijzing naar ‘Immerseel’ – is inmiddels uitgegroeid tot een volwaardig symfonieorkest dat niet alleen kan bogen op een solide reputatie in de historisch onderbouwde heruitgave van het bekende 19de-eeuwse repertoire, maar zijn onderzoek nu consequent uitbreidt naar de eerste helft van de twintigste eeuw. Anima Eterna werkt hierbij projectmatig: vijf tot zes maal per jaar komen orkest en dirigent bijeen en concentreren zich intensief op een welbepaald repertoire. Het onderzoek naar de historische uitvoeringspraktijk gebeurt altijd in onderlinge dialoog, aangescherpt door musicologisch advies. Per project wordt een vaste kern van solisten aangevuld met musici die een grondige ervaring hebben op het gebied van het geprogrammeerde repertoire en het historisch correcte instrumentarium.
In 1998-1999 verzorgde Anima Eterna een groot aantal succesvolle uitvoeringen van de Negen Symfonieën van Beethoven in Europa en Japan. In 2002 kreeg het orkest een eigen reeks, Collection Anima Eterna, bij het Franse label Zig-Zag Territoires en een jaar later werd Anima Eterna het residentieorkest van het nieuwe Concertgebouw in Brugge; daar werd in 2007 het 20-jarig bestaan gevierd met een vijfdelige concertreeks die de breedte toonde van het repertoire: van Bach tot de 20e eeuw. Anima Eterna's cd met werk van Liszt kreeg in 2004 de Preis der Deutschen Schalplattenkritik en de opname van Ravels orkestmuziek werd genomineerd voor de BBC Music Awards.

CREDITS

muziek
Ludwig van Beethoven
muziek
Martijn Padding
muzikale leiding
Jos van Immerseel
uitgevoerd door
Anima Eterna Brugge
productie
Anima Eterna Brugge