Minimalistisch vioolconcert en uitbundig mystieke poëzie doorbreken vaste luisterpatronen.

Tijdgenoten

John Adams & Rob Zuidam

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

De muzikale taal van het Vioolconcert uit 1994 van de Amerikaanse componist John Adams groeide rechtstreeks uit zijn tweede opera The Death of Klinghoffer. Hij combineert minimalistische technieken met complexe harmonieën en lange melodische bogen en verbindt zijn vioolconcert nadrukkelijk met de klassieke traditie. Rob Zuidam, componist van stomende ensemblestukken en felkleurig muziektheater en ooit begonnen als punkrocker, stelt daar zijn Octet (1992) en de Music for Viola, Piano and Ensemble (2004) tegenover. Deze werken vervangen het eerder aangekondigde Canciones del Alma (voor sopraan Claron McFadden) waarvoor Zuidam de partituur niet tijdig heeft kunnen voltooien vanwege zijn drukke werkzaamheden aan de opera Adam in Ballingschap.

Achtergrondinformatie

Op donderdag 18 juni 2009 presenteert het Holland Festival in het Amsterdamse Concertgebouw het programma Tijdgenoten rond de Nederlandse componist Rob Zuidam en zijn Amerikaanse collega John Adams. Dit programma is een coproductie van het Concertgebouw en Asko|Schönberg en wordt uitgevoerd door Asko|Schönberg onder leiding van Reinbert de Leeuw.

 

De uitvoering van het nieuwe werk van Zuidam, Canciones del alma, geschreven in opdracht van het Koninklijk Concertgebouworkest, is een wereldpremière. Zuidam begon ooit als punkrocker, maar heeft inmiddels internationaal naam gemaakt als componist van stomende ensemblestukken en felkleurig muziektheater. Sinds zijn dagen als boze jongere heeft hij een lange weg afgelegd (‘Je kunt niet de rest van je leven alleen maar bóós zijn,’ in zijn eigen woorden) en vond hij menige muzikale prikkel in niet-westerse culturen. Maar de energie van de punkrock is gebleven. Steeds weer doorbreekt zijn werk ingesleten luistergewoonten en verwachtingspatronen; in Canciones del Alma is dat zelfs het onderwerp. Gedichten van de 16de-eeuwse mysticus San Juan de la Cruz vormen de basis: teksten die simpel leesvoer lijken, maar vreemde beelden oproepen en steeds iets anders blijken te kunnen betekenen. Zuidam heeft geen poging gedaan ze te verklaren, maar ze juist voorzien van een weerwoord met een partituur van eigenzinnige Zuidam-muziek. De soliste in deze uitvoering is de Amerikaanse sopraan Claron McFadden, die al eerder werk van Zuidam zong op het Holland Festival.

 

Tegenover dit nieuwe werk van Zuidam staat een wat ouder werk van John Adams op het programma: zijn Vioolconcert, dat in 1994 in Saint Paul, Minnesota in première ging onder leiding van Edo de Waart, met als solist Jorja Fleezanis. Het was Fleezanis, een goede vriend van Adams, die het idee voor een vioolconcert opperde en die uiteindelijk nauw samenwerkte met de componist, zelf geen violist, tijdens de totstandkoming ervan. Volgens Adams had hij een dergelijk werk in de jaren 80 niet kunnen schrijven, omdat een concerto nu eenmaal valt of staat met de melodische kracht van de solopartij, en in die periode was er in zijn door ritme en harmonie beheerste muzikale taal nauwelijks plaats voor sterke melodische statements. In de jaren 90 kwam daar verandering in en begon melodie een steeds belangrijkere rol te spelen in zijn werk, met als keerpunt de opera The Death of Klinghoffer (1991).

 

Het Vioolconcert lijkt, aldus Adams, deze jarenlange verwaarlozing in één keer te willen goedmaken met een enorme uitbarsting van melodische inventiviteit. Vrijwel zonder adempauze rijgt de viool de ene frase aan de andere, van begin tot eind van het stuk dat 35 minuten duurt. Het werk opent met een lange rapsodie voor viool die ter plekke lijkt te worden verzonnen, tegen een doorgecomponeerde orkestpartij met een hoofdrol voor stijgende figuren. Het tweede deel is een langzame chaconne, een reeks variaties op een melodie in de bas. Het laatste deel, Haags Hakkûh, zet in op topsnelheid en vergt het uiterste van de solist in een minimalistisch perpetuum mobile van virtuoze buitelingen. De solist bij deze uitvoering is de Nederlandse violiste Marijke van Kooten.

Biografieën

Rob Zuidam (Gouda 1964) studeerde van 1984 tot 1989 compositie bij Philippe Boesmans en Klaas de Vries aan het Rotterdams Conservatorium. In 1989 was hij Composition Fellow bij het Tanglewood Music Center in Massachussets, waar hij studeerde bij Lukas Foss en Oliver Knussen. Hij werd er onderscheiden met de Koussevitzky Composition Prize voor zijn stuk Fishbone en ontving een Leonard Bernstein Scholarship die hem in staat stelde om in 1990 terug te keren. In 1999 verbleef hij met financiële ondersteuning van de Velmans Foundation enige tijd in Tanglewood als ‘artist in residence’. Zijn werk werd onder meer uitgevoerd door het Residentie Orkest, Koninklijk Concertgebouworkest, het Duitse Ensemble Modern, London Sinfonietta, Asko|Schönberg, en het Nederlands Kamerkoor, onder leiding van dirigenten als Reinbert de Leeuw, Oliver Knussen, Ingo Metzmacher, Peter Ruzicka, Stefan Asbury en Richard Dufallo.

Het zwaartepunt in het oeuvre van Zuidam ligt bij de vocale muziek. Tot zijn meest gespeelde werken behoren de McGonagall-Lieder (1997-2000) voor coloratuursopraan en ensemble, Nella Città Dolente (1998) voor vocaal octet, en Calligramme/il pleut (1991) voor twee vrouwenstemmen a capella. In 1991 werd Zuidam door Hans Werner Henze uitgenodigd om een avondvullende opera te maken voor de Münchener Biennale für Neues Musiktheater. Dit resulteerde in Freeze, een opera gebaseerd op het levensverhaal van Patricia Hearst, die in 1994 gerealiseerd werd in coproductie met het Holland Festival en het Staatstheater Braunschweig. Een tweede opera, Rage d'Amours, ontstond in opdracht van het Boston Symphony Orchestra en ging in 2003 in première in Tanglewood en in 2005 was deze opera tijdens het Holland Festival te zien. Zuidam werkt momenteel aan Adam in ballingschap van De Nederlandse Opera, een werk dat in juni 2009 in het Holland Festival in première zal gaan.

 

De Amerikaanse componist John Adams (1947) groeide op in de bruisende muziekcultuur van verschillende staten in New England. Van zijn vader leerde hij klarinet spelen; hij maakte deel uit van verschillende locale orkestjes en studeerde later verder bij Felix Viscuglia, de klarinettist van het Boston Symphony Orchestra. Op tienjarige leeftijd begon hij bovendien te componeren. Vanaf 1965 studeerde hij compositie aan Harvard University, bij Leon Kirchner, Roger Sessions, Earl Kim en David Del Tredici, en behaalde in 1971 zijn bachelor en in 1972 zijn master. Tijdens zijn studietijd dirigeerde hij het Bach Society Orchestra en was hij reserve-klarinettist voor zowel het Boston Symphony Orchestra als de Boston Opera Company. Van 1972 tot 1984 doceerde hij aan het San Francisco Conservatory of Music, waar hij tevens in de elektronische studio werkte en dirigent was van het New Music Ensemble.

Met het werk Shaker Loops (1978) vond Adams zijn eigen muzikale taal, sterk geworteld in het Amerikaanse minimalisme. Tot zijn bekendste werken behoren de opera's Nixon in China (1985-1987) en The Death of Klinghoffer (1991), die hij maakte in samenwerking met dichteres Alice Goodman en regisseur Peter Sellars. Hij ontving vele onderscheidingen voor zijn werk, zoals de Royal Philharmonic Society Award voor Chamber Symphony in 1994, en in 2003 de Pulitzer Prize for Music voor On the transmigration of souls, geschreven voor de herdenking van de 11-september-aanslagen op de WTC-torens. In datzelfde jaar volgde Adams Pierre Boulez op als ‘composer in residence’ van Carnegie Hall. In deze hoedanigheid is hij actief als componist, concertprogrammeur en dirigent. Daarnaast werkt hij aan een boek over het muzikale leven in Amerika.

In 2007 werd Adams’ opera Doctor Atomic tijdens het Holland Festival opgevoerd. In diezelfde editie dirigeerde John Adams eigen werk en swing jazz uit de tijd van Oppenheimer voor het Metropole Orkest en Alarm Will Sound.

CREDITS

muziek
John Adams & Rob Zuidam
muziek
John Adams
muziek
Rob Zuidam
muzikale leiding
Reinbert de Leeuw
uitgevoerd door
Asko|Schönberg
sopraan
Claron McFadden
Joseph Puglia
viool
productie
Tijdgenoten
productie
Het Concertgebouw
productie
Asko|Schönberg