Concert waarin de muziek van Karel Goeyvaerts geconfronteerd wordt met in Nederland zelden uitgevoerde composities van James Tenney.

Hommage aan Goeyvaerts

Champ d’Action

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

De Vlaamse componist Karel Goeyvaerts (1923-1993) stond in nauw contact met zijn Amerikaanse collega James Tenney (1934-2006). Van beiden voert het Antwerpse ensemble Champ d’Action nu enkele sleutelwerken uit. Zo klinkt van Tenney Critical Band – een hommage aan John Cage, mede vanwege de vrijheid die hij de uitvoerende muzikanten laat – en de bedrieglijk eenvoudige canon A rose is a rose is a round. Van Goeyvaerts horen we Das Haar, dat hij schreef naar aanleiding van de ziekenhuisgeluiden die hij hoorde vlak na een bijna-fataal hartinfarct. En in Litanie IV blikt hij al vooruit op zijn opera Aquarius waaraan hij de laatste tien jaar van zijn leven werkte. Aquarius krijgt overigens in dit Holland Festival, ruim 15 jaar na de dood van de componist, eindelijk een scenische wereldpremière.

Achtergrondinformatie

Het Vlaamse gezelschap Champ d'Action brengt op vrijdag 12 juni een programma dat is gewijd aan de Antwerpse componist Karel Goeyvaerts en zijn Amerikaanse collega James Tenney. Champ d'Action werd in 1988 speciaal opgericht om weinig gehoorde muziek van Vlaamse componisten uit te voeren, en het werk van Goeyvaerts neemt in het repertoire van het gezelschap een belangrijke plaats in. Het ensemble wordt deze avond gedirigeerd door Jaan Bossier. Sopraan Rolande Van der Paal neemt de vocale partijen voor haar rekening.

 

Het werk van componist en muziektheoreticus James Tenney (1934-2006), met wie Goeyvaerts al in de jaren 60 contact had, wordt in Nederland nauwelijks uitgevoerd, maar hij was lange tijd een invloedrijke figuur in het Amerikaanse muziekleven. De avond opent met zijn schijnbaar eenvoudige canon A rose is a rose is a round, waarin echter de logica van de achtereenvolgende inzetten op losse schroeven wordt gezet. Tenney schreef het werk voor zijn vriend Philip Corner, die gedurende een korte periode in de jaren 60 bijna uitsluitend dergelijke canons componeerde. In al zijn eenvoud is deze canon karakteristiek voor de muziek van Tenney, die steeds met weinig middelen een grote dramatische spanning wist op te bouwen. Het maakt deel uit van de cyclus Postal Pieces (1965-1971), elf werken die de componist op de achterkant van ansichtkaarten noteerde en naar zijn vrienden stuurde. De tweede compositie van Tenney op het programma, Critical Band (1988) voor ‘variabel ensemble’, getuigt van zijn voorliefde voor aleatorische experimenten: de samenstelling van het ensemble wordt overgelaten aan de uitvoerenden. Zoals veel van zijn werk kan het stuk beschouwd worden als een hommage, in dit geval aan John Cage.

Goeyvaerts' Das Haar (1990) voor hobo, klarinet, fagot, trompet, trombone, 2 violen, altviool, cello, contrabas is een van zijn meest persoonlijke composities, gebaseerd op een ingrijpende ervaring. In oktober 1989 werd Goeyvaerts na een hartinfarct opgenomen op de Intensive Care-afdeling van een ziekenhuis, waar hij 's nachts urenlang luisterde naar het ruisen en tikken van de apparatuur die aan zijn lichaam was bevestigd, vermengd met het geluid van zijn eigen hortende ademhaling. Geleidelijk verdween zijn angst voor de dood en nog vanuit zijn ziekenhuisbed noteerde hij de muziek die rechtstreeks voortkwam uit die bevreemdende nachtelijke klankwereld. De titel verwijst naar een vers uit de Ballade des ertrunkenen Mädchens van Bertolt Brecht, waarin het haar wordt opgevoerd als metafoor voor de binding met de materiële wereld.

Na de pauze klinkt het andere werk van Goeyvaerts op het programma, Litanie IV (1982) voor sopraan, fluit, klarinet, viool, cello en piano. Dit werk, onderdeel van een cyclus van vijf Litanieën, is een voorbeeld van de wijze waarop de componist vanaf de jaren 70 begon te werken met ideeën uit de Amerikaanse minimal music. De behandeling van de stem kan beschouwd worden als een voorafschaduwing van zijn werkwijze bij het schrijven van de grote opera Aquarius, waaraan hij de laatste tien jaar van zijn leven zou werken. Het programma wordt afgesloten met een reprise van Tenney's A rose is a rose is a round, dat op die manier het hele concert in zijn cirkelvorm vervat.

Biografieën

De Vlaamse componist <b>Karel Goeyvaerts</b> (1923-1993), geboren en gestorven in Antwerpen, was een van de voormannen van de naoorlogse Europese avant-garde. Van 1943 tot 1947 studeerde hij piano, harmonie, contrapunt, fuga, compositie en muziekgeschiedenis aan het Koninklijk Vlaams Muziekconservatorium van Antwerpen. Daarna studeerde hij tot 1950 aan het Conservatoire National in Parijs, waar hij compositielessen volgde bij Darius Milhaud en deelnam aan het beroemde analyseklasje van Olivier Messiaen. Met zijn Sonate voor twee piano's (1950-51), waarmee hij een beslissende stap zette in de richting van totaal serialisme, beïnvloedde hij vrijwel alle componisten van zijn generatie, met name Stockhausen, met wie hij enige tijd nauw samenwerkte. In 1957 trok Goeyvaerts zich tijdelijk terug uit het muziekleven; hij bleef echter wel componeren en ontwikkelde in zijn afzondering een toontaal die steeds getuigt van betrokkenheid bij nieuwe tendensen, zoals aleatoriek, elektronische muziek, minimal music en neo-romantiek. In zijn laatste voltooide werk, de grootschalige opera Aquarius (1983-93), smeedde hij deze veelheid aan stijlen en invloeden tot een hechte eenheid.

In 1970 werd Goeyvaerts door de Belgische Radio en Televisie (BRT) aangesteld als producer bij het Instituut voor Psycho-acoustica en Elektronische Muziek (IPEM) in Gent. In juni 1985 werd hij verkozen tot voorzitter van de Internationale Componisten Tribune, onderdeel van de Internationale Muziekraad van UNESCO. Hij was lid van de Koninklijke Akademie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België, en bekleedde vanaf 1992 als eerste de KBC-leerstoel Nieuwe Muziek van de afdeling Musicologie aan de Katholieke Universiteit Leuven.

 

<b>James Tenney</b> (1934-2006) was een Amerikaanse componist en een invloedrijke muziektheoreticus. Hij volgde onderwijs aan verschillende instituten: de University of Denver, de Juilliard School of Music, Bennington College (waaraan hij in 1958 zijn bachelordiploma behaalde) en een master aan de University of Illinois, afgerond in 1961. Hij studeerde piano bij Eduard Steuermann en compositie bij een groot aantal verschillende docenten, onder wie Chou Wen-chung, Carl Ruggles, John Cage, Harry Partch en Edgard Varèse. Behalve muziek studeerde hij ook informatietheorie bij Lejaren Hiller. Als uitvoerend musicus Tenney heeft onder meer opgetreden met John Cage en in een productie van The Bewitched van Harry Partch in 1959, en in de late jaren 60 met de ensembles van Steve Reich en Philip Glas

Aanvankelijk experimenteerde Tenney met op stochastische kansberekening gebaseerde computermuziek, maar vanaf 1964 heeft hij zich toegelegd op instrumentale stukken, doorgaans voor onconventionele combinaties van instrumenten of voor variabele instrumentatie. Vanaf de jaren 70, vooral onder invloed van Cage, heeft hij zich in toenemende mate geïnteresseerd voor experimenten met stemming, microtonaliteit en harmonische systemen. Als theoreticus onderzocht Tenney in verschillende publicaties de relatie tussen muziek en onderzoeksvelden als Gestalt-theorie, cognitieve psychologie en stochastiek, waarmee hij veel pionierswerk heeft verricht. Hij heeft gedoceerd aan het Polytechnic Institute of Brooklyn, het California Institute of the Arts, de University of California en York University in Toronto.

 

<b>James Wood</b> is een Engelse dirigent en componist. In 1971-1972 studeerde hij compositie in Parijs bij de befaamde pedagoge Nadia Boulanger, en vervolgde zijn studie daarna in Cambridge (orgel, 1972-1975) en aan de Royal Academy of Music (percussie en directie, 1975-1976). Hij doceerde percussie bij de Zomercursussen in Darmstadt van 1982 tot 1994; hoewel hij in het begin van zijn carrière veel heeft opgetreden als solopercussionist is Wood tegenwoordig vooral bekend als veelzijdig dirigent en componist. Hij is tevens de oprichter en dirigent van het New London Chamber Choir, waarmee hij een zeer groot en divers repertoire heeft opgebouwd en talloze cd’s opgenomen, en van het instrumentale ensemble Critical Band. Daarnaast treedt Wood regelmatig op als gastdirigent van een aantal Europese ensembles, koren en orkesten, waaronder het BBC Symphony Orchestra, London Sinfonietta, het Nederlands Blazers Ensemble en het Ensemble InterContemporain.

Als componist is Wood werkzaam in vrijwel alle genres, en heeft hij opdrachten ontvangen van onder meer het Arditti Quartet, IRCAM, het Internationales Musikinstitut Darmstadt, het Royal National Theatre London, de BBC Proms en de ARD. Niet zelden spelen percussie en elektronica een prominente rol in zijn composities, maar hij heeft ook orkestwerken op zijn naam staan en een opera, Hildegard, die in 2006 in première ging op het Musica Sacra Festival in Maastricht. Wood heeft verschillende prijzen gekregen, waaronder de Lili Boulanger Memorial Award in 1975, het Gemini Fellowship in 1994, de Arts Foundation Award in 1995, en de Holst Foundation Award in 1997.

 

De Belgische dramatische coloratuursopraan <b>Rolande Van der Paal</b> had al een opleiding tot balletdanseres achter de rug toen ze zang ging studeren aan het Antwerpse Conservatorium, waar ze de eerste prijzen voor zang en lyrische kunst behaalde. Later volgde ze nog verscheidene masterclasses in Nederland (Amsterdam) en Duitsland. In 1986 debuteerde ze bij de Vlaamse Opera in de rol van Musetta in La Bohème van Puccini. Regelmatig zingt ze ook de partij van de Koningin van de Nacht in Die Zauberflöte van Mozart. Andere succesvolle vertolkingen waren Amina in La Sonnambula (Bellini), Elvira in I Puritani (Bellini), de hoofdrol in Norma (Bellini) en Giselda in I Lombardi (Verdi). Maar bovenal is Van der Paal een bekende en veelgevraagde zangeres voor hedendaagse muziek en verschillende componisten hebben speciaal voor haar stem werken geschreven, zoals Serge Verstockt.

In 1999 liet Van der Paal in De Muntschouwburg een diepe indruk na met haar optreden in Mysteries of the Macabre en Aventures-Nouvelles Aventuresvan György Ligeti. Met het Freies Musiktheater Düsseldorf voerde ze in 2002 de kameropera Mr. Emmet takes a walk van Peter Maxwell Davies uit. Ze werkte samen met dirigenten als Diego Mason, James Wood, Peter Rundell, Stefan Soltesz, Silvio Varviso, Yuri Simonov en Rolf Gupta, en met het Filharmonisch Orkest van Vlaanderen, het Tippett Ensemble en Champ d'Action. Ze is te horen op verschillende cd's, waaronder opnames van Litanie 4 en de opera Aquarius van Karel Goeyvaerts.

 

Het Vlaamse ensemble <b>Champ d’Action</b> werd in 1988 opgericht door componist Serge Verstockt. In die periode kwam de hedendaagse muziek in Vlaanderen maar moeizaam aan bod, en werd muziek van Vlaamse componisten – onder wie de internationaal gewaardeerde Karel Goeyvaerts – in eigen land zelden uitgevoerd. De voortdurende aandacht die Champ d’Action vestigde op het werk van Vlaamse componisten wierp zijn vruchten af en resulteerde onder meer in het opzetten van een cd-reeks rond het werk van Karel Goeyvaerts, in samenwerking met de Katholieke Universiteit Leuven. ‘Antwerpen 93, Culturele Hoofdstad van Europa’ betekende een belangrijke stap in de ontwikkeling van Champ d’Action, doordat er onder impuls van dat jaar ruimte kwam om compositieopdrachten te geven (onder andere aan de Finse componiste Kaija Saariaho) en om een cd uit te brengen met werk van Vlaamse componisten.

In 2004 bereikte Champ d’Action een breed publiek met zijn Klokkenproject, een werk van Serge Verstockt voor stadsbeiaarden, dat te horen was op de Grote Markt in Antwerpen. In het najaar 2006 bracht het ensemble een concert met werk van Vlaamse componisten op het Wien Modern Festival, en in augustus 2007 was het voor het eerst te gast op de Salzburger Festspiele en de Ruhr Triënnale. Champ d’Action werkt op structurele basis met partners als het Museum voor Hedendaagse Kunst Antwerpen, Slagwerkgroep Den Haag en choreograaf Marc Vanrunxt, en is vanaf seizoen 2006-2007 ‘ensemble in residence’ van Internationaal Kunstencentrum deSingel in Antwerpen. Samen met het Internationaal Kunstencentrum en het Conservatorium van Antwerpen heeft het ensemble een ambitieus participatieproject opgezet rond uitvoeringspraktijk, compositie en gebruik van elektronica in de hedendaagse muziek, met medewerking van de Sloveense componist Vinko Globokar en zijn Britse collega Richard Barrett.

Champ d’Action heeft in 2006 werk van de Italiaanse componist Luigi Nono uitgevoerd tijdens het Holland Festival.

CREDITS

productie
Champ d’Action
muziek
Karel Goeyvaerts
muziek
James Tenney
muzikale leiding
James Wood
sopraan
Rolande Van der Paal
fluit
Sabine Warnier
klarinet
Sabine Uytterhoeven
hobo
Piet Van Bockstal
fagot
Bert Helsen
trompet
Alain De Rudder
trombone
Tom Verschoore
viool
Gudrun Vercampt
viool
Marieke Berendsen
altviool
Jeroen Robbrecht
cello
Benjamin Glorieux
piano
Yutako Oya