Nederlandse scenische première van de enige opera van Olivier Messiaen, geschreven als een groots ritueel over de zin van het leven.

Saint François dAssise

De Nederlandse Opera

U kijkt nu naar een voorstelling uit het archief van Holland Festival

Voor zijn enige opera schreef de gelovige katholiek Messiaen zelf het libretto, dat voor hem als geloofsbelijdenis even belangrijk was als zijn muziek. Saint François d’Assise is een groots ritueel over de zin van het leven, waarbij het eigenlijke drama zich in het orkest afspeelt. Kernscènes zijn de verschijning van de engel, de genezing van de leproos en de vogelpreek. De Nederlandse Opera (DNO) eert de grote Franse componist, die honderd jaar geleden werd geboren, met de Nederlandse scenische première van dit majestueuze werk. Ingo Metzmacher leidt solisten, koor en het Residentie Orkest; de regie is in handen van Pierre Audi, artistiek directeur van DNO en het Holland Festival. De Amerikaanse bariton Rodney Gilfry en de Zweedse sopraan Camilla Tilling maken hun dno-debuut als Saint François en de Engel.

Achtergrondinformatie

Bij zijn enige opera werd de gelovige katholiek Messiaen natuurlijk beïnvloed door talrijke geestelijke werken uit de Franse muziek van het begin van de 20ste eeuw. Het door de componist zelf geschreven libretto was voor hem als persoonlijke geloofsbelijdenis even belangrijk als zijn muziek. Dat de heilige Franciscus de titelrol kreeg toebedeeld, is te verklaren uit diens verwantschap met Christus. Conflictsituaties zijn bewust vermeden, en het geheel ontvouwt zich als een groots ritueel over de zin en het doel van het leven. Het eigenlijke drama speelt zich af in het orkest. Het in alle opzichten kolossale werk krijgt het karakter van een welhaast filosofisch discours over tijd en ruimte, waarbij de verschijning van de engel, de genezing van de leproos en de vogelpreek als kernscènes uitsteken.

In de eerste akte zijn Saint François en Frère Léon onderweg. François legt uit dat de volmaakte vreugde gelegen is in het aanvaarden van lijden, daarbij denkend aan het lijden van Christus. Na een gebed zingt François de broederschap verzen uit zijn lofzangen op de schepping voor. Een leproos vindt genezing door een omhelzing van François, nadat een engel de heilige erop gewezen heeft dat God liefde is.

In akte II klopt de engel op de kloosterdeur en vraagt de monniken over de predestinatie en andere theologische kwesties. Élie weigert geïrriteerd hierop in te gaan; Bernard geeft een goed antwoord. Tot François spreekt de engel niet in woorden, maar in hemelse muziek, die de heilige doet bezwijmen. Als hij bijkomt, zegt hij dat zijn ziel zijn lichaam verlaten zou hebben als de engel nog langer had gespeeld. Voor Massée identificeert François allerlei soorten vogels, tot welke hij vervolgens preekt. Hij prijst en zegent hen, waarna een groot vogelconcert begint.

In de laatste akte bidt François dat hij alvorens te sterven de smarten van Jezus Christus mag voelen en de grote liefde waardoor deze heeft willen lijden voor de zondaars. Christus antwoordt bevestigend, bij monde van het koor. François ontvangt op wonderbaarlijke wijze de vijf stigmata van Jezus: wonden in zijn handen, zijn voeten en zijn rechterzijde. De heilige neemt afscheid van de schepping, de stad en de monniken. Hij hoort de nachtegaal zingen. De engel en de leproos zijn gekomen om hem bij te staan in zijn laatste ogenblikken. François sterft.

Biografie

Olivier Messiaen (1908-1992) was een Franse componist en organist die een sleutelrol vervulde in de ontwikkeling van de Europese avant-garde. Hij begon op zeer jonge leeftijd met componeren en studeerde vanaf zijn elfde aan het Parijse conservatorium. Vanaf 1931 tot zijn dood bekleedde hij de functie van organist-titulair van de Sainte-Trinité in Parijs. In 1942 werd hij aangesteld als docent compositie aan het conservatorium van Parijs. Hij groeide daar uit tot een geliefde en zeer invloedrijke leraar die onder meer Boulez, Stockhausen, Xenakis, Takemitsu en Ton de Leeuw onder zijn hoede had. Via hem kwam de in die tijd totaal onbekende Anton Webern onder de aandacht van de naoorlogse generatie componisten, en zijn uitbreiding van de twaalftoonsprincipes van Schönberg naar andere muzikale parameters in het pianowerk Mode de valeurs et d'intensités was van grote invloed op de ontwikkeling van het serialisme.

Messiaen was overtuigd rooms-katholiek en zag de schoonheid van Gods schepping als zijn belangrijkste inspiratiebron. Hij ging er regelmatig op uit om vogelzang te noteren, waarvoor hij een geheel eigen methode ontwikkelde; die vogelzang is terug te horen in veel van zijn composities. In Techniques de mon langage musical (1944) heeft hij geschreven over zijn hoogstpersoonlijke en eclectische muzikale systeem. Daarnaast was hij vurig pleitbezorger van de Ondes-Martenot, een soort voorloper van de synthesizer waarvoor hij regelmatig componeerde. In 1971 kreeg hij de Erasmusprijs.

CREDITS

muziek en libretto
Olivier Messiaen
muzikale leiding
Ingo Metzmacher
regie
Pierre Audi
decor en licht
Jean Kalman
kostuums
Angelo Figus
dramaturgie
Klaus Bertisch
orkest
Residentie Orkest
koor
Koor van De Nederlandse Opera
instudering
Martin Wright
cast
Camilla Tilling (LÁnge), Rodney Gilfry Ssaint François), Hubert Delamboye (Le Lépreux), Henk Neven (Frère Léon), tom Randle (Frère Massée), Donald Kaasch (Frère Élie), Armand Arapian (Frère Bernard), Jan Willem Baljet (Frère Sylvestre), André Morsch (Frère Rufin)
productie
De Nederlandse Opera